Dienbien.gov.vn - Cùng với một số nghề thủ công truyền thống như: Đan lát, nấu rượu, nghề rèn, nấu rượu, dệt, thêu, đan chài, nghề mộc ra đời từ rất lâu, được người Thái tỉnh Điện Biên lưu giữ, duy trì đến ngày nay. Trong nghề mộc, nghề làm Trống được đồng bào dân tộc Thái huyện Điện Biên, Mường Ảng, Tuần Giáo, Mường Nhé... lưu giữ, trao truyền qua các thế hệ.

Trống thường được đồng bào dân tộc Thái sử dụng để tăng thêm phần rộn ràng tại các lễ hội.

Trống là một loại nhạc cụ truyền thống ra đời rất sớm. Trống được sử dụng vào rất nhiều mục đích và chứng tỏ được tầm quan trọng, được sử dụng trong các lễ hội làm tăng thêm phần rộn ràng, náo nức cho ngày hội. Trước đây, việc chế tác trống phải được tiến hành với những bước rất nghiêm ngặt, phải tiến hành cúng xin phép thần đất, thần trời. Khi chế tác xong phải cử hành lễ tế trang trọng và cất giữ ở nhà sàn hoặc gian thờ tổ tiên của Trưởng bản hoặc người có chức sắc và chỉ được dùng trong dịp tết, lễ cúng như “xên bản”, “xên mường” (cúng bản cúng mường)...

Việc làm trống của người Thái thường do người con trai đảm nhiệm và sau này cũng chỉ được truyền lại cho người con trai trong gia đình. Việc này cũng phù hợp với quan niệm, đánh giá của người Thái về vai trò của con trai và con gái. Đó là, con gái phải giỏi dệt vải, nấu nước, con trai giỏi đan lát, làm nghề mộc, nhạc cụ...

Bí quyết làm một cái trống tốt phải trải qua nhiều công đoạn từ chọn nguyên liệu, cách căng mặt trống. Để làm được điều này ngoài kinh nghiệm, người làm trống phải có được bàn tay và đôi tai tốt mới có thể thẩm âm được chiếc trống có âm vang trầm bổng cần thiết. Để bắt tay vào làm trống, nghệ nhân phải chuẩn bị gỗ (thường là gỗ dổi hoặc gỗ mít), da trâu hoặc da bò - trước đây người Thái sử dụng da trâu để làm mặt trống nhưng ngày nay họ thường sử dụng da bò.

Bằng kinh nghiệm của mình, nghệ nhân lên rừng chọn những cây hoặc đoạn gỗ nguyên khối nhưng đã bị rỗng giữa khoảng 20 - 30 cm; tức đoạn gỗ hoặc cây gỗ đã bị sâu rỗng một phần do thiên nhiên tác động để dễ dàng cho việc đục lõi gỗ trong quá trình tạo thân trống. Bề mặt gỗ thường rộng 40 - 80 cm, dài 1 - 1,3 m, với độ rộng và dài phải được tính trừ hao hụt gỗ trong quá trình xử lý gỗ để làm trống sau này. Tùy theo khúc gỗ tìm được có độ dài - ngắn khác nhau để tạo ra những chiếc trống có kích thước khác nhau, tránh chọn thân gỗ bị cong, bị sâu. Hạ cây xong hoặc lựa chọn xong những cây gỗ bị đổ trên rừng, người làm trống tiến hành đo, cắt những đoạn gỗ đảm bảo chất lượng cũng như kích thước rồi lấy thuổng mài sắc để thúc chọc lấy lõi gỗ bên trong ra, chỉ để lại một lớp gỗ xung quanh phía ngoài mỏng đều từ 3 - 3,5 cm.

Gỗ mang về nhà được bào nhẵn hai mặt bên trong và bên ngoài, dùng máy trà nhẵn để không bị xước khi căng da mặt trống. Thân trống là một khúc gỗ nguyên khối, không bị lắp ghép bởi các mảnh gỗ, tuy nhiên thân trống được tạo ra không phải là một đường thẳng tắp khi nhìn từ đầu này sang đầu kia mà ở giữa có một độ phình nhất định do con mắt của người đục gỗ quyết định, thông thường đoạn này phình to hơn hai đầu khoảng 20cm, còn lại hai đầu trống để tạo mặt trống thường có đường kính bằng nhau, cũng có khi người ta làm một đầu to tạo ra mặt trống Đực, một đầu bé tạo ra mặt trống Cái.

Khi đẽo gỗ, người đẽo phải đục tai trống để luồn dây treo khi sử dụng hoặc dùng đòn luồn qua khiêng đi trong quá trình di chuyển. Tổng chiều dài của tai trống khoảng 20 - 25cm.

Sau khi làm thân trống xong, người làm trống mới tính làm mặt trống. Mặt trống được làm bằng da trâu hoặc da bò, trước đây thường dùng da trâu nhưng ngày nay dùng da bò. Da bò sau khi được lựa chọn thì bóc, cạo sạch mỡ và thịt bám vào da ở lớp bên trong, lớp bên ngoài (lông bò) thì để nguyên và đem rửa sạch vì quá trình đánh trống sau này toàn bộ lớp lông sẽ tự bong ra. Làm sạch da bò xong, nghệ nhân tiến hành đo, cắt da bò để làm mặt trống. Từng miếng da bò được cắt ra, đem ngâm với nước muối từ 2 - 3 ngày rồi đem ra phơi nắng to từ 1 - 2 ngày. Da bò đã được xử lý sẽ được đem ra tấm phản, lấy búa đập để da có độ co, giãn đều nhau. Sau khi đã có độ co giãn như ý, người nghệ nhân sẽ phủ tấm da đó lên mặt trống rồi lắp vào thân trống.

Trống được căng mặt xong, đem phơi từ 2 - 3 ngày cho khô rồi buộc dây thép xung quanh miệng trống, dùng đinh chốt giữ bằng cách đóng quặp xuống, đè lên dây thép. Mỗi miệng trống dùng khoảng 200 đinh để cài, giữ, có khi chỉ cần 100 cái - tùy theo trống to, nhỏ, độ trùng khác nhau và khi cài đinh phải có khoảng cách thưa ra một chút để sau này thay da ở mặt trống thì còn có chỗ đóng đinh mới, tránh bị trùng lỗ hay hỏng gỗ.

Trước đây khi làm trống thường một đầu là da trâu hoặc bò đực, một đầu là da trâu hoặc bò cái nhưng ngày nay làm trống một đầu to tượng trưng cho đầu Đực, một đầu nhỏ tượng trưng cho đầu Cái, hai đầu to nhỏ khác nhau thì khi gõ cũng tạo ra âm thanh khác nhau. Một trong những dụng cụ tạo ra âm thanh của trống là dùi trống. Dùi trống được làm bằng loại gỗ khác với gỗ làm thân trống, phải là gỗ vừa nhẹ vừa bền nhưng lại chắc, đặc, thường là gỗ mại chinh.

Dùi trống dài từ 40 - 45cm, được làm nhẵn, nhỏ vừa tay cầm; một đầu to, tròn và có một phần lồi lên là đầu để gõ xuống mặt trống, còn lại đầu nhỏ, nhẵn, bằng nhau thì cầm để đánh. Để có được âm thanh chiếc trống như ý, công đoạn không thể thiếu là thẩm âm hay còn gọi là thử trống. Sau khi chiếc trống đã hoàn thành, người nghệ nhân sẽ dùng dùi trống để đánh lên khắp mặt trống, điều chỉnh lực mạnh, yếu phù hợp với từng độ âm vang của trống.

Nghệ thuật chế tác trống của người Thái có một ý nghĩa rất lớn đối với đời sống tinh thần của nhân dân Điện Biên nói chung và dân tộc Thái nói riêng. Đây là hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian đặc thù và mang tính tổng hợp cao. Mỗi một nhạc cụ lại gắn với truyền thuyết, không gian đặc thù đem đến những giá trị tích cực cho bản thân mỗi người dân trước những khó khăn của cuộc sống./.

Lan Phương