Dienbien.gov.vn - Người Khơ Mú còn có tên gọi là Kờ Mụ, Kmụ, Kưm Mụ, Xá Cẩu, Khạ Klẩu, Măng Cẩu, Tày Hạy, Mứn Xen, Pu Thếnh, Tềnh…. Ở Điện Biên, người Khơ Mú chiếm 3,3%, dân số toàn tỉnh, sinh sống tập trung tại huyện Điện Biên, Điện Biên Đông, Mường Ảng, Tuần Giáo, Tủa Chùa, Mường Chà, Nậm Pồ và thành phố Điện Biên Phủ. Đối với cộng đồng người Khơ Mú, những điệu múa truyền thống (người Khơ mú gọi là “Tẹ”) thực sự là sản phẩm nghệ thuật được sáng tạo bởi chính những Nghệ nhân dân gian, được khởi nguồn từ cảm hứng bất tận trong niềm tin yêu, lạc quan vào cuộc sống.

Nam nữ thanh niên dân tộc Khơ Mú thường múa sạp trong nghi lễ "Tra hạt làm lễ cầu mưa" (Chư mo hờ ngọ Khờ ro cư mạ).

Không chỉ gắn với các nghi lễ của dân tộc, gắn với đời sống sinh hoạt thường ngày mà Nghệ thuật múa của người Khơ Mú còn là nội dung phản ánh về tinh thần đoàn kết, gắn bó, nỗ lực của con người trước thiên nhiên; về cuộc sống lao động, sản xuất, vì sự ấm no của mỗi gia đình, cộng đồng bằng lối thể hiện khỏe khoắn, sôi động và lạc quan. Nổi bật trong đó là các điệu múa chiêng kết hợp với ống tre, ống nứa (Tẹ ôm đing); múa đánh đao (tẹ tăm đao); múa sạp (tẹ khiêps); múa chọc lỗ tra hạt (tẹ chư mon), múa lắc eo (tẹ cưn viết guông); múa cá lượn (tẹ gănr cạ); múa vòng tròn (Tẹ kưn vong do)...

Hiện nay cộng đồng người Khơ Mú vẫn duy trì múa Tăng bẳng, tăng bu. Tăng bẳng là những ống tre thẳng, dài khoảng 1m - 1,5m, đường kính rộng 8 - 15 cm. Khi múa ở trong nhà, người ta cầm 2 tay 2 ống dỗ - rập xuống sàn nhà hay nếu múa ở không gian bên ngoài, người ta kê một tấm ván dài đặt trên mặt đất để dỗ ống tạo âm thanh, cũng có khi người múa chỉ sử dụng 1 ống kết hợp những động tác tay không và sự uốn lượn mềm mại của cơ thể để múa. Hình thức múa có thể là nhún dỗ ống tại chỗ, nhún xoa ống, nhảy tiến lùi, nhảy xoay tại chỗ, dỗ ống nhảy ngang...Nhịp dỗ ống, người Khơ Mú thường dỗ 3 nhịp liên tiếp rồi nghỉ và cứ liên tiếp như vậy. Tăng bu dành cho nam múa, được làm từ những thân cây nứa có đốt dài và to, bên trong rỗng nhằm tạo âm thanh trong quá trình múa dỗ ống. Đối với người Khơ Mú, đây là điệu múa thể hiện sự hài hòa giữa nam và nữ, họ sóng đôi cùng múa một cách nhịp nhàng, đó còn là sự kết hợp giữa âm và dương, điệu múa mang ý nghĩa phồn thực, cầu cho sinh sôi nảy nở, mùa màng bội thu. Điệu múa này thường được thể hiện trong các nghi lễ như: Lễ cầu mùa, lễ cúng bản, lễ mừng nhà mới, ngày Tết, các dịp lễ hội và thường được thực hành trong đám cưới - đó là khi đón con dâu về thì tất cả trai gái, khách mời cùng tham gia.

Múa Tăm đao (Tẹ Tăm đao) là điệu múa được dành cho nữ giới, đạo cụ sử dụng là Tăm đao (đánh đao). Tăm đao thực chất vừa là một loại nhạc cụ dân gian đặc trưng của dân tộc Khơ Mú và cũng là đạo cụ khi múa. Tăm đao được làm từ thân của cây nứa nhỏ - nứa làm đao phải là nứa già vừa đủ (theo cảm nhận và kinh nghiệm của người Khơ Mú) mới tạo âm thanh vang và hay, có thể là đao to hoặc đao bé (đao mẹ và đao con), đao mẹ sử dụng tạo ra âm thanh chính.

Nguồn gốc của múa Tăm đao bắt nguồn từ việc người phụ nữ cầm đao để đánh trong quá trình đi nương, đi rừng. Khi quay trở về, trên lưng họ gùi thóc, gùi măng hay các loại rau rừng họ gõ đao tạo ra những âm thanh vui tai để quên đi sự mệt nhọc. Buổi tối trăng lên, người con gái ngồi gõ đao để gọi chàng trai đến. Tiếng đao buồn hay vui được xuất phát từ tâm trạng của người phụ nữ. Những cây đao muốn sử dụng được lâu bền và tạo âm thanh vang và hay thì phải được cất giữ cẩn thận, trước khi dùng người ta mang ngâm vào nước để đao giãn nở cũng như giữ được độ tươi của đao.

Múa chọc lỗ tra hạt (Tẹ chư mon) được hình thành và đạo cụ được sử dụng khi múa lại chính là những cây gậy dùng để chọc lỗ tra hạt theo vụ mùa.

Khi điệu múa bắt đầu, đàn ông khỏe mạnh dàn hàng ngang đi trước, vừa nhún nhẩy, vừa vung gậy chọc lỗ... Âm thanh của nhạc khí phát ra từ những chiếc gậy như đánh thức đất trời, khích lệ những người tham gia lao động. Phía nữ dàn hàng ngang cùng tiến. Nam đi trước chọc lỗ, nữ nối tiếp đi sau tra hạt giống, chân gạt nhẹ như lấp đất. Cứ như vậy từng cặp nam nữ múa nhịp nhàng, uyển chuyển, hài hòa trong tiếng trống chiêng rộn ràng. Sau mỗi mùa vụ trồng lúa nương, cây gậy chọc lỗ này được đặt trang trọng trên gác bếp để gậy thêm cứng, màu thêm bóng và tránh mối mọt.

Múa sạp (tẹ khiêps): Thông thường múa sạp ngày nay chuẩn bị đạo cụ cần thiết phải có hai cây tre to, thẳng và dài làm sạp cái và nhiều cặp sạp con bằng tre nhỏ hay nứa (đường kính khoảng 3 - 4 cm, dài 3 - 4m). Khi múa, đặt hai sạp cái cách nhau vừa đủ để gác hai đầu các cây sạp con, từng cây sạp con đặt song song với khoảng cách đều nhau chừng 30 - 40cm tạo thành dàn sạp. Người múa chia ra một tốp đập sàn và một tốp múa, mỗi tốp có đội hình là những đôi trai gái, càng nhiều cặp tham gia càng khiến đội hình thêm phong phú, sinh động. Đối với tốp đập sàn, mỗi đôi trai gái ngồi hai đầu một cặp sạp con rồi gõ, cứ ba lần gõ sạp con lên sạp cái thì một lần gõ hai sạp con vào nhau tạo ra âm thanh, tiết tấu cho múa, thỉnh thoảng người gõ và người múa đồng thanh "hú" nhằm tạo không khí thêm vui tươi, rộn ràng. Đối với tốp múa, lần lượt từng cặp trai gái nhảy vào dàn sạp, có khi người múa chỉ là nữ, họ nắm tay nhau để múa. Động tác khi lướt nhẹ nhàng, uyển chuyển, lúc dồn dập. Đội hình biến đổi ngang, dọc, chéo, tròn tất cả đều diễn ra trên dàn sạp nhưng vẫn chú ý đúng nhịp và hai chân không bị kẹp khi hai sạp con chập vào nhau. Hai tốp sạp và tốp múa thay nhau tạo không khí luôn rộn ràng trong tiếng trống, tiếng chiêng.

Múa Ong eo - múa lắc eo (tẹ cưn viết guông) thường diễn ra vào các dịp lễ tết, hội hè, mừng cơm mới hay khi kết thúc mùa vụ. Đây là điệu múa đặc trưng nhằm tôn lên vóc dáng và vẻ đẹp của phụ nữ Khơ Mú. Các cô gái với váy áo thổ cẩm rực rỡ ôm sát cơ thể, nụ cười duyên dáng, nhịp gót chân nhún nhảy rộn ràng, uốn lượn lưng eo tạo nên sự cuốn hút cho người xem. Các động tác múa Ong eo là lắc hông tại chỗ, lắc hông ngồi, lắc hông bước sang ngang, lắc hông di động.. Múa Ong eo được sử dụng khá phổ biến và kết hợp với nhiều điệu múa khác như: Tăng bẳng, tăm đao, múa vòng.

Múa cá lượn (tẹ gănr cạ) thường được múa trong các dịp lễ hội, ngày vui của gia đình hoặc ngày vui của cộng đồng thôn bản. Động tác của múa cá lượn chủ yếu được thể hiện qua việc nghiêng mình và dùng tay đưa lướt mềm mại, nhẹ nhàng từ phía trước dọc theo cơ thể đưa tay ra sau rồi đổi bên với động tác tương tự. Động tác ấy khiến người xem mường tượng ra cảnh những con cá đang lướt mình trong nước, thân đang uốn lượn, nhảy múa tung tăng.

Múa đuổi chim là điệu múa có sự kết hợp giữa nam và nữ, đây là điệu múa thường được thực hành trong lễ cầu mùa. Từ khát vọng của cộng đồng về lao động cho mùa màng bội thu nên tư duy của con người cũng nghĩ giản đơn là phải ngăn chặn chim muông và các con vật khác, không cho đến phá hoại mùa màng.

Múa Khăn Piêu (Tẹ rơ vớt) xếp theo đội hình dọc, ngang, vòng tròn, di chuyển liên tục các đội hình tạo sự uyển chuyển, nhịp nhàng với chiếc khăn Piêu.

Múa pí tót - múa sáo, các động tác múa khác nhau kết hợp với thổi sáo hoặc cầm sáo trong quá trình múa.

Múa vòng (Tẹ kưn vong do): Đây là điệu múa tương đối quen thuộc của rất nhiều dân tộc vùng Tây Bắc, đặc biệt tiêu biểu đối với dân tộc Thái. Tuy nhiên, người Khơ Mú cũng sử dụng múa vòng (tức xòe vòng theo tiếng Thái) là một điệu múa truyền thống của dân tộc mình. Cũng vì hiện nay Xòe vòng trở lên phổ biến với tất cả các dân tộc vùng Tây Bắc cho nên rất khó xác định xòe vòng của người Khơ Mú xuất hiện từ khi nào, bắt nguồn từ sự sáng tạo của người Khơ Mú hay tiếp thu có chọn lọc từ các dân tộc khác. Điều dễ nhận thấy điệu múa này có sức hút và tầm ảnh hưởng rất lớn đến cộng đồng vì điệu múa đơn giản, ai cũng có thể tham gia để hòa mình vào không khí đầm ấm, tươi vui và khẳng định mình trước vũ trụ và sự hùng vĩ của thiên nhiên Tây Bắc.

Các điệu múa dân gian của người Khơ Mú trên địa bàn tỉnh Điện Biên được công nhận và đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Nghệ thuật trình diễn dân gian theo Quyết định số 828/QĐ-BVHTTDL, ngày 9/3/2021 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Đây là niềm vinh dự, tự hào và đặt ra trách nhiệm cho dân tộc Khơ mú trong việc giữ gìn, bảo tồn, phát huy di sản, đồng thời góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương./.

Trần Ngọc