Dienbien.gov.vn - Đã thành thông lệ, mỗi năm cứ vào độ tháng 9 dương lịch, khi lúa trên nương bắt đầu chín rộ, đến mùa thu hoạch cũng là lúc người Si La, bản Nậm Sin, xã Chung Chải, huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên lại rộn ràng với công việc chuẩn bị cho lễ mừng cơm mới (tiếng Si La gọi là “Ồ à xị”).

Người Si La chuẩn bị lễ vật cho lễ “Mừng cơm mới”.

Dân tộc Si La là một trong số dân tộc rất ít người trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam thuộc nhóm ngôn ngữ Tạng - Miến, với số dân dưới 10 nghìn người. Tại tỉnh Điện Biên người Si La sinh sống tập trung tại bản Nậm Sin, xã Chung Chải, huyện Mường Nhé từ năm 1973, ban đầu bản chỉ có gần 10 hộ gia đình, đến tháng 6/2024 có 57 hộ, 238 nhân khẩu.

Với người Si La, tín ngưỡng và các lễ hội luôn song hành cùng nhau, tạo nên sắc thái độc đáo, phong phú trong đời sống văn hóa tinh thần của dân tộc, mang tính cộng đồng và ẩn chứa tính nhân văn sâu sắc. Trong tín ngưỡng văn hóa của người Si La, không thể không nhắc đến các tập tục như: Thờ cúng tổ tiên, tết năm mới... mang đậm văn hoá, phong tục tập quán của người Si La.

Để việc tổ chức lễ mừng cơm mới được chu đáo, các hộ gia đình trong bản sẽ họp, thống nhất làm chung 1 ngày, thường tổ chức vào ngày Thìn, ngày Tỵ, ngày Dậu, hoặc ngày Thân nhưng thường tổ chức vào ngày Thìn - con rồng là linh vật canh giữ nguồn nước, giúp cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt, cây lúa bông to, mẩy hạt và tượng trưng cho sự khỏe mạnh, cao lớn, phi thường, có thể giúp người Si La mạnh mẽ về mặt thể chất, tinh thần, vượt qua những khó khăn, thử thách trong cuộc sống.

Cuộc sống của người Si La gắn chặt với núi rừng, điều kiện canh tác rất khó khăn, đồng bào luôn mơ ước về sự no đủ, do vậy lễ mừng cơm mới là nghi lễ quan trọng trong tín ngưỡng nông nghiệp của người Si La, lễ vật dùng để dâng cúng bố mẹ, ông bà chủ yếu là các sản vật được trồng từ nương rẫy. Ngoài ra còn có cá, cua suối, thú rừng để chế biến làm đồ lễ, điều đặc biệt ở đây là những con vật làm đồ lễ phải là các con vật được đánh bắt ngoài tự nhiên, không được dùng những con vật nuôi trong nhà vì người Si La quan niệm nếu dùng những con vật nuôi làm đồ lễ cúng cơm mới thì sang năm gia đình sẽ không nuôi được con vật đó.

Lễ vật bao gồm hai loại chính: Lễ vật từ thực vật trồng trên nương rẫy được các gia đình chuẩn bị từ buổi sáng ngày diễn ra Lễ mừng cơm mới để thực phẩm được mới, tươi ngon, gồm: Bông kê, dưa bở, dưa chuột, cây mía rừng, bình rượu cần làm từ ống tre, nứa; khoai sọ, khoai mỡ sau khi thu hoạch về làm sạch và đầu giờ chiều họ cho vào đồ hoặc luộc chín, đặc biệt cơm nếp hoặc cơm tẻ - lễ vật chính được chế biến từ những hạt thóc đầu tiên của một vụ mới… Lễ vật chế biến từ động vật gồm có: Thịt sóc sấy khô, cua suối, cá suối hấp chín được coi là những lễ vật quan trọng không thể thiếu trong lễ Mừng cơm mới của dân tộc Si La. Cua, cá thường được người dân ra suối bắt từ chiều hôm trước, đầu giờ chiều ngày tổ chức Lễ mừng cơm mới được làm sạch, sau đó ướp các gia vị như gừng, ớt, rau thơm, muối, rồi gói lại bằng lá chuối tươi và cho vào đồ chín để cá, cua giữ được vị ngọt, thơm ngon. Đối với người Si La nếu trong gia đình có bố hoặc mẹ mất thì các đồ lễ trên mỗi thứ chỉ cần 1, nếu cả bố và mẹ đều mất thì mỗi lễ vật phải có 2 để dâng cúng cho bố và mẹ. Ngoài những lễ vật để dâng cúng bố mẹ, ông bà, tùy thuộc vào điều kiện các gia đình còn chuẩn bị gà, thịt lợn và một số thực phẩm khác để làm cỗ mời anh em, họ hàng, bà con dân bản, những người thân quen đến chung vui lễ mừng cơm mới với gia đình mình.

Buổi sáng ngày diễn ra Lễ mừng cơm mới, các thành viên trong gia đình chia nhau mỗi người một việc chuẩn bị lễ vật hay chuẩn bị các thực phẩm để làm cơm mời ăn em, họ hàng, những người thân quen trong và ngoài bản cùng về dự Lễ cơm mới với gia đình. Thường thì phụ nữ sẽ dọn dẹp nhà cửa gọn gàng, ngăn nắp, chuẩn bị các loại rau, củ quả, ngâm gạo, đặc biệt các loại gia vị như củ gừng, lá hẹ là hai loại gia vị quan trọng không thể thiếu để ướp thịt sóc, cua, cá giúp loại bỏ vị tanh, món ăn được thơm ngon trước khi nấu chín dâng cúng tổ tiên, thể hiện đặc trưng văn hoá ẩm thực riêng của người Si La; nam giới bắt cá, chuẩn bị gà, lợn.để đầu giờ chiều kịp chế biến, nấu ăn.

Đầu giờ chiều (tầm 1 - 2 giờ chiều) tại gia đình con trai trưởng cũng như các con trai thứ sẽ chuẩn bị lễ dâng cúng tổ tiên, chế biến các thực phẩm để mời anh em họ hàng, những người thân quen. Đến giờ đẹp, đã thống nhất (thời gian thực hiện nghi lễ cúng thường vào khoảng 3 - 6 giờ chiều trước khi mặt trời lặn, các con trai thứ sẽ mang lễ vật sang nhà con trai cả để dâng lên ban thờ chung của đại gia đình.

Sau khi đã sắp lễ vật xong, thường con trai trưởng là người đại diện các anh em trai trong đại gia đình thực hiện khấn báo cáo, dâng cúng, mời ông bà, bố mẹ đã khuất về dự Lễ mừng cơm mới, cùng chung vui với con cháu, đồng thời báo cáo tình hình mùa màng, chăn nuôi, sức khỏe của con, cháu trong năm qua và cầu xin tổ tiên phù hộ cho năm mới mọi người có nhiều sức khỏe, mùa màng bội thu, chăn nuôi phát triển... anh em, con cháu trong đại gia đình được đoàn kết, cùng nhau chia sẻ niềm vui, cũng như lúc gặp hoạn nạn khó khăn. Các anh em trai ngồi xung quanh người anh cả trong quá trình thực hiện nghi thức, thể hiện sự đoàn kết, tình người nồng ấm, sự hiếu thuận, lòng biết ơn của con cháu đối với các bậc sinh thành và hy vọng một vụ mùa mới với những điều tốt đẹp bắt đầu. Sau khi đã hoàn tất nghi thức tại ban thờ chung, mỗi người sẽ mang 1 ít lễ vật về nhà riêng của mình với ý nghĩa chia sẻ, mang may mắn, phúc lộc, sức khỏe đến với tất cả các thành viên trong đại gia đình và kỳ vọng vào một mùa vụ bội thu trong năm mới.

Kết thúc nghi lễ, các gia đình sẽ liên hoan mời anh em, họ hàng, người thân quen trong và ngoài bản đến gia đình chung vui Lễ mừng cơm mới, họ sẽ đi lần lượt đến từng gia đình trong bản để cùng hội ngộ, chia sẻ chung vui, mừng mùa màng thắng lợi, với mong muốn có nhiều khách thì vụ mùa sau sẽ có thêm nhiều niềm vui, phúc lộc, cầu mong cho vụ mùa tiếp theo gặp mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, bội thu. Đây cũng là dịp để anh em, họ hàng, người dân trong bản thắt chặt tình đoàn kết và chúc nhau những lời tốt đẹp. Sau ngày tổ chức lễ Mừng cơm mới các gia đình bước vào những ngày thu hoạch lúa bận rộn miệt mài trong niềm vui mừng, phấn khởi, một mùa lúa mới đã về với sự ấm no đầy đủ hơn.

Mặc dù Lễ mừng cơm mới chỉ diễn ra một ngày và gói gọn trong sự quần tụ của một đại gia đình, nhưng ngày đó là niềm vui trọn vẹn nhất của mọi nhà trong họ, trong bản sau một năm làm ăn vất vả để nghỉ ngơi, vui chơi, chế biến sản phẩm nông nghiệp tỏ lòng thành kính với tổ tiên.

Hiện nay, Lễ mừng cơm mới của người Si La vẫn được các gia đình tại bản Nậm Sin, xã Chung Chải, huyện Mường Nhé duy trì tổ chức hàng năm. Điều này cho thấy di sản đang tồn tại, phát huy tốt bởi đây là phong tục truyền thống được truyền từ đời này sang đời khác mang tới các giá trị tốt đẹp, được lan truyền từ người này sang người khác, từ gia đình này đến gia đình khác, thể hiện tính nhân văn sâu sắc, là lối sinh hoạt thường niên của các gia đình nói riêng và cộng đồng người Si La nói chung, phản ánh nét đẹp tâm hồn, là di sản văn hóa quý cần phải gìn giữ và phát huy./.

Lan Phương