Dienbien.gov.vn - Dân tộc Thái tỉnh Điện Biên gồm hai ngành: Thái đen và Thái trắng, với số dân chiếm 35,69% - đông thứ hai toàn tỉnh. Qua kiểm kê, dân tộc Thái còn lưu giữ một số nghề thủ công truyền thống như: Đan lát, nấu rượu, nghề mộc, nghề rèn, nấu rượu, dệt, thêu, đan chài. Cơ bản các nghề thủ công truyền thống của dân tộc Thái vẫn được cộng đồng gìn giữ, phát huy.

 Các sản phẩm từ mây tre đan được người rất Thái ưa chuộng và ưu tiên sử dụng trong sinh hoạt gia đình hàng ngày: cót, ghế mây, ép khẩu...

Đan lát là nghề thủ công truyền thống của người Thái, ra đời từ rất lâu, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, chủ yếu do nam giới đảm nhiệm. Từ những cây tre, cây nứa, qua bàn tay khéo léo, sáng tạo của những người đàn ông, nhiều vật dụng trong gia đình đều được làm rất tinh xảo và hữu dụng phục vụ cuộc sống gia đình, sản xuất. Hiện tại, nghề đan lát vẫn được những người già trong bản thực hành và gìn giữ, phát huy. Các sản phẩm đan lát được làm ra rất phong phú như: đồ dùng trong các hoạt động tín ngưỡng, đồ dùng sinh hoạt gia đình, đồ dùng trong lao động sản xuất.

Với các nguyên liệu để chẻ lạt đan lát quen thuộc là các cây tre, nứa, mây; công cụ là dao, người Thái có thể đan lát ở bất cứ đâu. Để làm ra sản phẩm bền đẹp thì nguyên liệu phải được lựa chọn kỹ càng và xử lý qua nhiều công đoạn. Quy trình đan các sản phẩm từ mây tre phải trải qua các bước như: chọn nguyên liệu, chẻ nan, vót nan, đan... Sau khi mang về nhà, tre không nên để lâu (tránh mọt, khô sẽ khó chẻ), được cắt khúc từng đoạn, sau đó chẻ nan và vót tre làm sao phù hợp với từng loại sản phẩm. Các nan tre được chẻ và vót khá đều nhau, trước khi đan thường được ngâm nước để tăng độ dẻo.

Trong quá trình sơ chế các nguyên liệu phải tôn trọng nguyên tắc: “Tre nứa chẻ từ ngọn xuôi; song, mây lóc từ gốc ngược”. Đây là kinh nghiệm quý báu trong kỹ thuật đan lát được truyền lại qua nhiều thế hệ, đến ngày nay vẫn được các thế hệ con cháu người Thái làm theo. Tuỳ vào mỗi loại sản phẩm mà người đan sử dụng các kỹ thuật đan khác nhau như: đan nong mốt, nong đôi, nong ba... Dù sử dụng kỹ thuật đan nào thì trước tiên người đan phải xếp các nan dọc để tạo thành khung cho sản phẩm. Tuỳ vào kích thước của sản phẩm to hay nhỏ, rộng hay hẹp để xếp số lượng các các khung dọc nhiều hay ít. Sau khi xếp đủ khung dọc, người đan sẽ cài các nan ngang. Sau khi đan xong, các sản phẩm được treo trên gác bếp để bảo quản.

Chẳng hạn như đan cót, nguyên liệu để đan cót là cây nứa, cây tre. Cây nứa và cây tre được người dân vào rừng chặt về, tre và nứa phải phải thẳng đều, không cong vênh. Cây được chọn là những cây già có độ tuổi từ 2 - 3 năm mới đảm bảo độ bền cho cót tre. Sau khi mang nguyên liệu về phải chặt nứa và tre thành từng khúc, sau đó chẻ thành từng nan mỏng ngay khi cây còn tươi. Nếu không kịp xử lý nguyên liệu khi còn tươi thì phải ngâm nứa và tre vào nước khoảng 1 - 2 ngày, sau đó dùng dao sắc bén chẻ các ống tre, ống nứa thành những nan bằng nhau có độ mỏng như lá lúa. Nan được chẻ xong sẽ mang ra phơi 1 nắng cho nan hơi héo, sau đó tiến hành đan các nan lại với nhau thành từng tấm cót có độ dài từ 5 - 7 mét, rộng 1 mét.

Hay làm ghế mây, để làm được một chiếc ghế mây, đầu tiên là phải lựa chọn nguyên liệu, đó là cây mây và cây song, gỗ. Cây mây và cây song chọn những cây đã có độ già cao, không sâu, không mọt. Tiếp đó, chẻ cây mây thành từng sợi và đem đi phơi khô rồi cho lên gác bếp hong. Điều này sẽ giúp cho mây được dẻo hơn và bền hơn. Cây song sau khi mang về đem phơi nắng đến độ vừa phải thì mang đi uốn thành vòng tròn để làm chân ghế. Sau vài ngày gỡ ra rồi đục lỗ trên thân cây song đã được uốn tròn để lắp phần chân gỗ của ghế. Tiếp theo sẽ làm Kha tắng (phần chân ghế bằng gỗ). Gỗ để làm chân ghế dùng loại gỗ chắc, không bị mối mọt, là những loại gỗ bền chắc. Gỗ được đục, đẽo thành những thanh có độ rộng khoảng 7 - 10cm và to dần về phía dưới chân ghế, chiều cao tùy theo loại ghế, sau đó đem đi bào hoặc chà, mài cho nhẵn mịn. Làm xong chân ghế sẽ tiến hành đan mặt ghế mây tạo thành ghế hoàn chỉnh. Ghế mây có 8 chân ghế. Để làm một chiếc ghế mây hoàn chỉnh không tính thời gian gia công, chuẩn bị thì sẽ mất 1 -1,5 ngày.

Từ những đôi tay tài hoa, người Thái đã sử dụng những nguyên liệu sẵn có từ thiên nhiên để đan thành những đồ dùng cần thiết cho cuộc sống hằng ngày. Các sản phẩm từ nghề đan mây tre của người Thái tạo ra gồm: Đồ dùng trong sinh hoạt gia đình như: rổ, rá, ép khẩu, coóng khẩu, đếp trơn, đếp hoa, mẹt, sàng... Đồ dùng trong lao động sản xuất như: rổ gánh, sọt, tá đeo, quạt thóc, bung... Đồ dùng trong các hoạt động đánh bắt như: đó đơm cá, giỏ bắt lươn, các loại giỏ đựng.. Đồ mây tre đan dùng trong tín ngưỡng của người Thái gồm: Tạy, vi, ta leo và các đồ dùng trong các nghi lễ như cưới xin, ma chay...

Hiện nay, dưới tác động nền kinh tế thị trường, có rất nhiều sản phẩm thay thế đồ mây tre đan bằng các chất liệu khác có giá rẻ hơn nhưng các sản phẩm từ mây tre đan vẫn được người rất Thái ưa chuộng và ưu tiên sử dụng bởi độ bền, sự tiện dụng và hơn cả là tình cảm của bà con đối với nghề truyền thống từ bao đời nay của ông cha mình./.

Lan Phương