Mặc dù gặp không ít khó khăn trong quá trình triển khai như nguồn kinh phí hạn hẹp, trang thiết bị hỗ trợ (như: máy quay, máy ảnh, ghi âm) chưa được đầu tư, một số huyện có số lượng thôn bản lớn, nhiều dân tộc sinh sống, các loại hình di sản phân bố rộng...khiến quá trình kiểm kê gặp khó khăn. Tuy nhiên được sự quan tâm, chỉ đạo của các cấp chính quyền, đặc biệt sự tham gia tích cực của các nghệ nhân và những người am hiểu di sản văn hóa các dân tộc, đội ngũ cán bộ, cộng tác viên nhiệt tình, trách nhiệm đã giúp Ban kiểm kê đánh giá 7 loại hình DSVH PVT và lập 5 hồ sơ khoa học đưa vào danh mục quốc gia.

Theo đó, loại hình được nhắc đến đầu tiên là tiếng nói, chữ viết. Quá trình kiểm kê DSVH PVT cho thấy nhiều dân tộc trên địa bàn tỉnh đều có tiếng nói riêng, gồm 6 nhóm ngôn ngữ (Việt - Mường, Tày - Thái, Môn - Khmer, Mông - Dao, Hán, Tạng Miến) trong đó tiếng nói của dân tộc Kinh là được các dân tộc khác mượn nhiều nhất để diễn đạt trong giao tiếp. Ngoài chữ viết của dân tộc Kinh thông dụng thì chữ viết của đồng bào các dân tộc thiểu số được sử dụng hiện còn rất ít, chủ yếu được trình bày qua hệ thống sách cổ do những người già hoặc những nghệ nhân, thầy mo lưu giữ.

Loại hình Ngữ văn dân gian hầu hết được các dân tộc lưu truyền, truyền miệng từ đời nay sang đời khác với nhiều thể loại khác nhau, chủ yếu là cúng tổ tiên, thần linh để cầu sức khỏe, cầu mùa... Qua ngữ văn dân gian phần nào giải mã được nguồn gốc ra đời cũng như văn hóa của các dân tộc.

Bên cạnh đó, nghệ thuật trình diễn dân gian của các dân tộc là loại hình sinh hoạt văn hóa độc đáo, có ý nghĩa quan trọng đối với đời sống đồng bào các dân tộc, thông qua sinh hoạt nghệ thuật như sử dụng nhạc cụ, hát dân ca, múa, tham gia các trò chơi dân gian làm phong phú thêm đời sống tinh thần, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, xây dựng mối đoàn kết làng bản, dân tộc. Tuy nhiên, loại hình di sản này đang đứng trươc nguy cơ bị mai một, thất truyền, do đó cần được quan tâm và gìn giữ.

Tập quán xã hội và tín ngưỡng mỗi dân tộc có những quy định riêng rất đa dạng như việc thờ cúng tổ tiên, con cháu hiếu thảo, kính trọng ông bà, cha mẹ...Việc cưới, việc tang đảm bảo yếu tố truyền thống và thực hiện nếp sống văn minh, những tập tục lạc hâu có ảnh hưởng đến môi trường và con người đã và đang từng bước được loại bỏ.

Loại hình không thể thiếu là Lễ hội truyền thống các dân tộc, là loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian độc đáo, có ý nghĩa quan trọng trong đời sống đồng bào các dân tộc. Là môi trường tồn tại, nuôi dưỡng, thỏa mãn nhu cầu tín ngưỡng lành mạnh như: Tín ngưỡng về thiên nhiên, vạn vật hữu linh, thông qua các lễ cầu cúng, hoạt động vui hội, trò chơi dân gian, ẩm thực...giúp tăng cường mối quan hệ đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên trong gia đình, bản làng, xã hội.

Lễ rước kiệu trong lễ hội đền Hoàng Công Chất

Tri thức dân gian của đồng bào các dân tộc thiểu số vô cùng phong phú được đúc kết lưu truyền qua nhiều thế hệ: Tri thức về thiên nhiên, đời sống con người, lao động sản xuất, y - dược học cổ truyền, ẩm thực, trang phục, kỹ thuật làm giấy dó..., lĩnh vực này đã được nhiều giảng viên các trường cao đẳng, đại học trong và ngoài tỉnh nghiên cứu đề tài luận văn trên đại học.

Và cuối cùng là nghề thủ công truyền thống, là loại hình còn lại được các dân tộc thiểu số lưu giữ trong đời sống cộng đồng: dệt thổ cẩm, thêu trang phục, đan lát, nấu rược, nghề mộc và nghề làm hương...

Năm 2013, ở tỉnh ta nghệ thuật múa xòe Thái được chính thức đưa vào Danh mục DSVH PVT quốc gia. Năm 2014, đã lập 4 bộ hồ sơ khoa học DSVH PVT đang đề nghị đưa vào danh mục quốc gia gồm: Tết Nào pê chầu của người Mông đen; lễ Kin pang then của người Thái trắng; lễ hội đền Hoàng Công Chất thành Bản Phủ và kỹ thuật chế tác và trình diễn nhạc cụ dân tộc Thái.

Lễ kin pang then của người Thái Trắng tại bản
Na Nát, phường Na Lay, thị xã Mường Lay

Múa khèn vui Tết Mông tại bản Nậm Pọng,
xã Mường Đăng, huyện Mường Ảng

Thực hiện các hướng dẫn của Chính phủ về xét tặng danh hiệu "Nghệ nhân ưu tú" trong lĩnh vực DSVH PVT, hội đồng xét tặng "Nghệ nhân ưu tú" lĩnh vực DSVH PVT tỉnh Điện Biên lần thứ I, năm 2015 đã được thành lập và đã xét, chọn được 9 cá nhân tiêu biểu, xuất sắc có nhiều cống hiến trong lĩnh vực DSVH PVT.

Từ kết quả Tổng kiểm kê trên, năm 2015 ban kiểm kê triển khai kế hoạch tập trung vào một số công việc như tiếp tục thực hiện Tổng kiểm kê DSVH PVT đối với các dân tộc, thôn bản còn lại; lập hồ sơ khoa học DSVH PVT đề nghị đưa vào danh mục quốc gia; phục dựng và bảo tồn một số lễ hội truyền thống các dân tộc; giữ gìn và phát triển dân ca, nhạc cụ truyền thống, trang phục, ẩm thực; tuyên truyền, phổ biến, giới thiệu, quảng bá di sản văn hóa, đầu tư xây dựng dàn nhạc dân tộc truyền thống đặc trưng của tỉnh./.
 

Bài, ảnh: Ngọc Thủy