Dienbien.gov.vn - Lễ Xên bản là một nghi lễ dân gian mang đậm yếu tố tâm linh, phản ánh đời sống sinh hoạt văn hóa của đồng bào dân tộc Thái. Đây là lễ cúng cầu an của bản nhân dịp đầu năm, họ tin vào các thế lực siêu nhiên, cúng thần bản với mong muốn cầu cho mưa thuận gió hòa con người luôn mạnh khỏe sinh sôi và phồn thịnh; là dịp để mọi người hàn gắn những rạn nứt, mâu thuẫn, tu chỉnh bản thân, chuộc lại lỗi lầm, góp phần cho bản làng được yên vui hơn, đồng thời cùng nhau tham gia vào các trò chơi dân gian truyền thống của dân tộc, cùng hòa mình vào không khí rộn ràng, tươi vui của ngày hội.

Đồng bào quây quần sau Lễ cúng.

Hàng năm, vào dịp đầu xuân, đồng bào Thái thường tổ chức lễ Xên mường, Xên bản nhằm tạ ơn ông Trời (Pu Then), các thần linh thổ địa, Pú mường, Pú bản (những người đầu tiên xây dựng nên bản mường) và tổ tiên… đã mang đến cuộc sống no ấm, bình yên cho con cháu, dân làng.

Lễ Xên bản được tổ chức theo chu kỳ hàng năm vào tháng 03, tháng 04 âm lịch, diễn ra với mục đích xướng báo các vị thần linh, ma nước, ma núi, ma rừng, ma thổ địa… về hưởng thụ đồ lễ, bảo vệ và phù hộ cho dân bản được bình an, ấm no, hạnh phúc. Đây cũng là dịp để đồng bào gặp gỡ học hỏi, trao đổi những kinh nghiệm của cuộc sống, hỏi thăm sức khỏe nhau, tạ ơn các vị thần cai quản bản mường và cầu xin các vị thần linh trong năm mới phù hộ cho dân bản mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, bội thu, bản làng yên vui, no ấm, hạnh phúc.

Để chuẩn bị cho lễ hội, người trưởng họ sẽ mời thầy mo về cúng. Thầy mo mặc trang phục truyền thống của dân tộc Thái đến trước bàn thờ ở miếu thực hiện nghi lễ cúng. Thầy mo mời Pu Then và Pú mường, Pú bản (thần bản) về dự lễ, thụ hưởng những lễ vật dân bản thành tâm dâng cúng.

Lễ vật dâng cúng trong lễ Xên bản phải có thủ lợn (phải là lợn đen), gà luộc, trứng gà, bát gạo, hương, nến… Khi mâm lễ chuẩn bị xong, mo vào quỳ trên chiếu trước mâm lễ, mời các vị thần về thụ lễ, mo tung hai thanh tre dài xuống chiếu: Nếu hai thanh tre rơi xuống cùng úp hay cùng ngửa là thần linh đó chưa nhận lễ, nếu hai thanh tre một úp, một ngửa nghĩa là các vị thần linh đã chấp nhận thụ lễ. Sau khi các vị thần được mời đã chấp nhận thụ lễ, người giúp việc mo có nhiệm vụ gắp thêm thức ăn, mỗi thứ một ít vào mâm, thêm nước canh, rót thêm rượu ....

Lễ cúng kéo dài khoảng 30 phút, sau đó mâm lễ sẽ được hạ xuống để bà con, dân bản cùng thụ lộc. Đầu tiên, ông Trưởng dòng họ sẽ khơi một chum rượu cần mời thầy mo vít cần nếm trước, sau đó đến lượt bà con dân bản cùng vít cong vòi rượu cần chung vui và quây quần ăn uống, chúc tụng vui vẻ.

Khi tiếng chiêng vang lên cũng là lúc nhiều trò chơi, múa hát dân gian diễn ra sôi nổi trong ngày lễ Xên bản. Các điệu múa dân gian như múa xoè, múa khăn, khua luống (quánh lóng) và trò chơi dân gian như cù quay, ném còn, tó má lẹ, thi đối đáp, kéo co, đẩy gậy, thi bắn nỏ... diễn ra sôi nổi. Người Thái quan niệm, vòng xòe càng rộng, tiếng chiêng càng vang xa, những quả còn được ném trúng qua vòng nhiều lần thì năm đó đời sống dân bản sẽ no ấm, bình yên, may mắn.

Lễ Xên bản là một nét đẹp văn hoá của dân tộc Thái. Đây là nét sinh hoạt văn hoá giúp gắn kết cộng đồng, đồng thời cũng là dịp để ôn lại truyền thống, bảo tồn di sản văn hoá dân tộc./.

Thanh Tâm