Dienbien.gov.vn – Dệt, thêu thổ cẩm là nghề truyền thống đã có từ lâu đời, gắn liền với cuộc sống hàng ngày, mang đậm nét văn hóa độc đáo của người Mông huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, mang đậm nét văn hóa độc đáo của phụ nữ Mông nơi đây. Hiện nay, người dân nơi đây vẫn đang duy trì và phát triển nghề, tranh thủ thời gian nông nhàn để nhuộm, dệt vải, thêu hoa văn, họa tiết, làm trang phục truyền thống.

Bà Giàng Thị Mảy, thôn Tà Là Cáo, xã Sín Phình, huyện Tủa Chùa là nghệ nhân làm nghề thêu ren, dệt thổ cẩm.

Thôn Tà Là Cá nằm ở trung tâm xã Sính Phình, huyện Tủa Chùa, vùng đất này được thiên nhiên ưu ái ban tặng cho khí hậu trong lành, mát mẻ quanh năm và cảnh quan thiên nhiên nguyên sơ, hùng vĩ. Người Mông đến đây lập nghiệp và sinh sống từ xa xưa, do vậy tất cả các địa danh đều được gọi bằng tiếng dân tộc. Người Mông Hoa chủ yếu sống dựa vào nông nghiệp như trồng ngô, lúa ở ruộng bậc thang và trên nương rẫy. Ngoài ra họ còn có nguồn thu nhập khác từ việc trồng chè, chăn nuôi gia súc, gia cầm, làm bánh dầy và các nghề thủ công truyền thống.

Với nghề dệt, phụ nữ Mông đến tuổi trưởng thành đều được học nghề dệt vải lanh. Một người phụ nữ có tài giỏi, chăm chỉ, khéo léo hay không cũng được đánh giá qua tay nghề dệt vải lanh. Trang phục của người phụ nữ dân tộc Mông luôn rất sặc sỡ. Tuy nhiên, để làm ra được những sản phẩm thổ cẩm hay bộ trang phục truyền thống hoàn chỉnh thì mất rất nhiều thời gian và công sức của các bà, các mẹ, các chị và những người thợ. Phải qua nhiều công đoạn, từ trồng lanh, xe sợi, in sáp, nhuộm chàm đến khâu vá, thêu thùa. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo của người phụ nữ Mông. Hằng năm, cứ độ tháng 3, tháng 4, đồng bào Mông ở Tủa Chùa bắt đầu gieo trồng cây lanh. Đến tháng 7, tháng 8, thu hoạch xong, đồng bào đem cây lanh ra phơi nắng cho khô rồi tước thành sợi; sợi lanh được đưa vào cối giã mềm, sau đó nối lại, cuốn thành từng cuộn tròn, mang đi giặt; sau đó đem luộc đến khi sợi lanh mềm và trắng lại mang ra phơi nắng cho khô; tiếp đó là dùng guồng chia sợi lanh trước khi mắc vào khung cửi để dệt. Hết công đoạn dệt, phụ nữ Mông sẽ dùng bút được làm bằng đồng hơ nóng lên để vẽ vào lớp sáp ong tạo nên hoa văn. Vẽ xong đem vải đã in sáp ong đi nhuộm chàm. Lúc nào vải có màu sẫm thì nhúng vào nước sôi, sáp ong sẽ chảy ra, để lại những hoa văn màu xanh lơ. Tiếp đó, họ chuyển sang công đoạn thêu theo hoa văn đã được in; họa tiết hoa văn trên nền trang phục của người Mông chủ yếu là các hoa văn hình học như khối hình vuông, chữ nhật, hình thoi… được làm thủ công và mất nhiều thời gian. Sự tài tình của phụ nữ Mông đã khiến họ có thể làm ra những bộ trang phục của dân tộc mình bằng chính đôi bàn tay khéo léo. Với kỹ thuật thêu, phụ nữ Mông cũng sử dụng những kỹ thuật hết sức giản đơn như thêu lối chéo mũi chữ “x” đan xen hoặc thêu lát các màu tạo thành hoa văn như diềm trang trí tay, cổ hoặc thắt lưng áo, đã tạo nên những tác phẩm nghệ thuật đặc sắc đại diện cho cả một nền văn hóa lâu đời.

Chiếc váy truyền thống của người Mông Hoa ở Tà Là Cáo được ghép từ 3 phần: phần trên cùng là vải lanh vẽ sáp ong, nhuộm chàm, phần giữa được kết hợp giữa phương pháp thêu dấu nhân và thêu ghép vải rất cầu kỳ. Phần sát gấu váy là vải chàm hoặc vải nhung trơn sẫm màu. Để may một chiếc váy cần có 5 mét vải mỗi loại. Sau khi hoàn thành phần trang trí, công đoạn cuối là xếp ly váy để tạo độ mềm mại và thanh lịch mỗi khi di chuyển. Áo truyền thống có lớp lót màu xanh nước biển, lớp ngoài là vải chàm sẫm hoặc đen, trang trí nhiều ở phần nẹp cổ  phía trước và gấu áo phía sau. Nẹp cổ được viền vải đỏ, phần giữa thêu ghép vải các hình vuông, hình kim cương, đường dích dắc xen kẽ các quả bông hoa nhỏ xíu bằng chỉ tơ. Cổ áo phía sau là một hình chữ nhật lớn viền vải các màu đỏ, xanh nước biển, vàng và nhiều đường chỉ nhỏ.

Nghề thêu ren, dệt thổ cẩm tạo ra những sản phẩm như vải dệt, áo, váy thêu hoa văn truyền thống mang bản sắc văn hóa dân tộc Mông.

Nghề thêu ren, dệt thổ cẩm dân tộc Mông tại thôn Tả Là Cáo, xã Sính Phình, huyện Tủa Chùa tạo ra những sản phẩm như vải dệt, áo, váy thêu hoa văn truyền thống mang bản sắc văn hóa dân tộc Mông. Bà Giàng Thị Mảy 58 tuổi là nghệ nhân tiêu biểu, trong những năm qua, bà Giàng Thị Mảy đã góp phần duy trì bảo tồn và phát triển nghề thêu dệt thổ cẩm của đồng bào Mông. Bà Giàng Thị Mảy là người có công đầu trong việc sáng lập Tổ hợp thêu truyền thống phụ nữ Mông, tổ thêu được thành lập từ năm 2003 và hoạt động từ đó đến nay. Năm 2017, tổ có trên 120 thành viên, nhóm thêu có hơn 60 thành viên của 5 thôn là Đề Dê Hu 1,2; Dê Dàng 1,2; Tà Là Cáo, trong đó thôn Tà Là Cáo có số thành viên đông nhất. Hoạt động của nhóm thêu, trong thời gian qua đã góp phần duy trì bảo tồn và phát triển nghề thêu dệt thổ cẩm của đồng bào Mông nói chung, giúp hội viên phụ nữ xã Sính Phình có thêm việc làm, thu nhập lúc nông nhàn; đồng thời giữ gìn, truyền nghề thêu ren, dệt thổ cẩm dân tộc Mông tới các thế hệ sau này.

Bà Giàng Thị Mảy, thôn Tà Là Cáo, xã Sín Phình, chia sẻ: Tôi gắn bó với nghề thêu ren, dệt thổ cẩm truyền thống đến nay đã hơn 20 năm. Từ khi còn bé tôi đã được mẹ dậy cho cách may vá, thêu thùa để tự thêu váy, thêu áo, thêu túi, thêu địu em bé. Tranh thủ thời gian nông nhàn tôi dạy nghề và truyền nghề thêu ren, dệt thổ cẩm dân tộc Mông cho các chị em trong bản, các thành viên của tổ thêu dệt truyền thống Tà Là Cáo để có việc làm thêm và thu nhập thêm.

Ở Tùa Chùa, trước đây, các sản phẩm thổ cẩm của người Mông chủ yếu phục vụ nhu cầu của người thân và gia đình, làm của hồi môn cho con gái khi lấy chồng. Ngày nay, chị em đã làm ra các sản phẩm thổ cẩm mới như váy, áo, khăn quàng, túi đeo điện thoại… Những sản phẩm đó trở thành hàng lưu niệm được du khách trong và ngoài nước rất ưa chuộng. Sự độc đáo trong các sản phẩm của người Mông tại Tủa Chùa còn đến từ tài vẽ trang trí quần, áo, váy bằng sáp ong. Kỹ thuật và cách làm quần áo của họ khá độc đáo, họ không có bản vẽ cụ thể, không dùng thước đo, nhưng những đường vẽ thẳng tắp. 

Nghề dệt thổ cẩm của người Mông ở Tủa Chùa không chỉ góp phần giữ gìn, bảo tồn văn hóa truyền thống, khôi phục nghề dệt, thêu truyền thống của dân tộc, mà còn tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho phụ nữ dân tộc thiểu số./.

Thanh Tâm