Dienbien.gov.vn - Là 1 trong 19 dân tộc anh em cùng sinh sống trên địa bàn tỉnh Điện Biên, những năm qua đồng bào dân tộc Mông trên địa bàn tỉnh vẫn còn lưu giữ, thực hành các nghề thủ công truyền thống như: dệt, thêu, đan lát, nghề rèn, làm giấy dó, làm mộc, làm hương, nấu rượu, làm giấy thủ công. Các sản phẩm được làm ra chủ yếu để phục vụ cho đời sống sinh hoạt hàng ngày. Nghề dệt, thêu vẫn còn được đồng bào dân tộc Mông huyện Điện Biên, Điện Biên Đông, Tủa Chùa, Mường Chà, Nậm Pồ, Mường Nhé, thành phố Điện Biên Phủ lưu giữ qua hình thức truyền dạy trực tiếp từ thế hệ này sang thế hệ sau.

Nghệ nhân người Mông hoa, huyện Mường Chà thể hiện sự khéo léo, sáng tạo qua từng đường kim, mũi chỉ trên tấm vải.

Theo quan niệm của người Mông, con gái phải biết se lanh, dệt vải, thêu thùa. Người phụ nữ giỏi may, thêu sẽ được đề cao, tôn trọng. Đây một trong những tiêu chí để các chàng trai lựa chọn vợ. Chính vì vậy, trẻ em gái người Mông ngay từ nhỏ đã được bà, mẹ hướng dẫn cách dệt vải, thêu các hoa văn truyền thống để khi lấy chồng sẽ may được những chiếc váy làm của hồi môn và phục vụ cho cuộc sống hàng ngày của gia đình.

Nghề dệt vải lanh đã hình thành từ rất lâu và được truyền lại qua nhiều thế hệ. Trong bản Mông trước đây, hầu như nhà nào cũng có khung và đồ nghề dệt vải lanh. Cây lanh rất có ý nghĩa đối với đời sống của người Mông. Theo quan niệm của người Mông, cô dâu, chú rể trong ngày cưới đều phải diện trang phục bằng vải lanh do chính người phụ nữ dệt thành, se lanh dệt vải thể hiện sự khéo tay, chăm chỉ, tài năng, đạo đức, phẩm chất và cách làm ăn của người phụ nữ. Ngoài ra, vải lanh còn có ý nghĩa rất quan trọng trong đời sống tâm linh của người Mông. Họ quan niệm rằng, sợi lanh là sợi chỉ dẫn đường cho linh hồn người chết về với tổ tiên, về đầu thai lại với con cháu, người chết phải có áo ngoài mặc bằng lanh thì mới được về đoàn tụ với tổ tiên.

Quy trình để tạo ra vải lanh rất cầu kỳ, trải qua nhiều công đoạn. Đầu tiên là sơ chế sợi, sau khi lấy cây lanh về rửa sạch, phơi khô, bóc vỏ, xé thành từng sợi nhỏ và nối với nhau một cách khéo léo để không tạo thành mấu ở chỗ nối. Đây là việc làm đòi hỏi phải kiên trì, nhẫn nại. Vì vậy lúc nào phụ nữ người Mông cũng đều tranh thủ tước và nối các sợi lanh kể cả lúc trên đường từ nhà lên nương và từ nương về nhà. Tiếp đến cho sợi vào máy quay sợi (cuốn thành cuộn to), sau đó đem cuộn sợi luộc trong nước tro. Khi giặt sạch nước tro, sợi lanh có màu trắng. Khi sợi đã chuẩn bị xong, việc dệt vải sẽ được bắt đầu để tạo thành tấm vải có kích thước to, nhỏ khác nhau, tuỳ theo ý thích của người dệt. Các công đoạn để hình thành lên một tấm vải lanh, từ lúc đập lanh, tước vỏ lanh, kéo sợi đến dệt lanh đều được làm thủ công bằng tay.

Người Mông dệt vải trên khung cửi đơn giản, chỉ có hai thanh gỗ tiết diện 12cm x 12cm, dài 60cm, đặt cách xa nhau khoảng 50cm. Giữa hai thanh gỗ đó có bốn thanh ngang nhỏ hơn ghép vào hai thanh đứng tạo thành khung cửi, con thoi để dệt khá to. Khi dệt buộc chúng dựa vào cột nhà, người dệt ngồi trên ghế đẩu.

Để dệt được một tấm vải lanh, có khi phải mất đến hàng tuần mới xong, do vậy phụ nữ Mông tranh thủ những lúc rảnh rỗi để dệt. Vải lanh sau khi được dệt dùng để may quần áo, làm khăn quấn đầu, xà cạp, làm chăn và cả bao đựng ngô thóc… vào các dịp lễ hội, lễ tết, người Mông đều mặc những bộ trang phục được làm từ vải lanh. Mỗi nhóm Mông khác nhau, váy áo cũng có nét khác nhau, váy của người Mông Hoa màu chàm có thêu hoặc in hoa, in sáp ong ở gấu váy, nẹp áo ở ngực có thêu hoa văn hình ốc. Váy của phụ nữ Mông Đen ngắn hơn, màu chàm, hoa văn trắng, có thêu hoa ở cánh tay và cổ áo. Váy của phụ nữ Mông Xanh may bằng vải chàm, sát gấu có thêu hoa văn hình chữ thập trong các hình vuông. Váy của phụ nữ Mông Trắng để nguyên vải sợi lanh se, có thêu chỉ màu sắc sặc sỡ quanh gấu.

Đối với nghề Thêu, được ra đời từ nhu cầu muốn tạo ra những bộ trang phục mới để mặc, các bà, mẹ thêu váy rồi truyền lại cho lớp trẻ, hiện tại phụ nữ dân tộc Mông vẫn thường xuyên thêu váy tại nhà, người Mông đỏ và Mông hoa có vẽ hoa văn bằng sáp ong trên vải để làm váy.

Việc vẽ hoa văn bằng sáp ong trên vải trải qua nhiều công đoạn cầu kỳ và đòi hỏi nhiều kỹ năng thuần thục được đúc kết qua nhiều thế hệ: Đo vải, cắt, thêu, may... Ngoài ra, công đoạn này cũng đòi hỏi óc sáng tạo và sự tinh tế để tạo ra những hoa văn đẹp mắt và liên kết với nhau. Đầu tiên là khâu chọn sáp ong, với 2 loại: màu vàng là sáp non, màu đen là sáp già, sau khi lấy hết mật, sáp được nấu cho đến khi nóng chảy rồi đem 2 loại trộn lẫn với nhau. Khi bắt đầu vẽ sáp lên vải, sáp ong luôn phải đun ở nhiệt độ cao từ 70-80 độ C, như vậy thì sáp mới không bị khô. Bút để vẽ thực chất là một thanh tre hoặc gỗ dài từ 7-10cm, đầu ngòi bút được nẹp vào thanh tre được làm từ 3 lá đồng hình tam giác, ngòi bút càng mỏng thì hoa văn càng dễ vẽ và đẹp.

Khi vẽ phải giữ sao cho lượng sáp luôn chảy đều cho đến hết mới chấm bút vào sáp để tiếp tục nét vẽ. Vẽ xong hoa văn thì đem miếng vải cho vào nồi nước đun sôi, đảo đều tay để sáp ong bong hết ra, chỉ để lại những nét hoa văn đẹp trên nền vải. Sau đó, vải được nhuộm chàm và đem phơi khô mới tiếp tục các công đoạn khác, như thêu chỉ màu và khâu thành bộ quần áo hoàn chỉnh.

Với phụ nữ Mông hoa thì họ vẽ sáp ong lên vải trắng những đường hoa văn hình học theo ý muốn sau đó mới đem nhuộm chàm. Sau khi nhuộm chàm xong họ thêu hoa, ghép vải hoa thành những hoa văn cầu kỳ. Mô típ hoa văn chủ yếu là hình kỷ hà, hình chữ nhật, hình vuông, hình thoi, gam màu chủ yếu là xanh, đỏ, tím, vàng. Với phụ nữ Mông đen thì họ dùng vải lanh nhuộm chàm đen để may váy. Bên cạnh những trang phục trên, họ dùng vải lanh để may chăn, màn, tạp dề, khăn...

Các họa tiết hoa văn được thêu, trang trí trên trang phục của phụ nữ cũng rất đa dạng như hình bông hoa, ô chéo, chữ nhật, ô vuông, chữ thập, nhưng được sử dụng nhiều nhất là hình chữ nhật xen kẽ những dải hoa thêu lớn và đường thêu rích rắc hình đồi núi.

Từ việc dệt, cắt, khâu, phối màu sắc, tạo hình, vẽ sáp ong, thêu hoa văn trên trang phục, phụ nữ người Mông vừa là người sáng tạo làm nên nghệ thuật trang trí trên trang phục truyền thống vừa là người gìn giữ và trao truyền tinh hoa của dân tộc cho những thế hệ sau./.

Lan Phương