Dienbien.gov.vn - Sau 5 năm (2015 - 2020) tích cực triển khai kế hoạch thực hiện Đề án "Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống (TH, HNCHT) trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS)" trên địa bàn tỉnh Điện Biên, với những cách làm hay, phù hợp với thực tiễn địa phương, một số phong tục, tập quán lạc hậu ảnh hưởng trực tiếp đến tình trạng TH, HNCHT đã dần được loại bỏ, tình trạng TH, HNCHT trên địa bàn tỉnh tuy có tăng nhưng từng bước được đẩy lùi, tạo sự chuyển biến rõ nét về tư tưởng và nhận thức.

Cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Mường Pồn (Bộ Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh) tuyên truyền, vận động bà con dân tộc thiểu số trên địa bàn không tảo hôn và không kết hôn cận huyết thống.

Điện Biên là tỉnh biên giới miền núi nằm ở phía Tây Bắc của Tổ quốc, có 10 huyện, thị xã, thành phố; dân số khoảng 59 vạn người với 19 dân tộc sinh sống. Những năm gần đây, tình hình kinh tế, văn hóa, xã hội của tỉnh từng bước phát triển, quốc phòng - an ninh được đảm bảo. Tuy nhiên, bên cạnh đó, đời sống của đồng bào DTTS còn nhiều khó khăn, trình độ dân trí thấp, còn nhiều phong tục tập quán lạc hậu, nhất là ở vùng đồng bào dân tộc vùng cao, vùng xa.

Tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống, nguyên nhân và những hệ lụy

Theo kết quả thống kê, từ năm 2015 - 2019, toàn tỉnh Điện Biên có 18.948 cặp vợ chồng kết hôn, trong đó số cặp tảo hôn là 4.965 cặp (chiếm 26,2%); hôn nhân cận huyết thống là 26 cặp (chiếm 0,13 %). Tình trạng TH, HNCHT trên địa bàn tỉnh chủ yếu diễn ra ở đồng bào dân tộc Mông. Lứa tuổi phổ biến trong tảo hôn thường ở độ tuổi 15 - 17 đối với nữ, 16 - 19 tuổi đối với nam. Tỷ lệ tảo hôn tăng, giảm không ổn định. Năm 2015 (26,3%), 2016 (3$,2%) tăng nhưng lại giảm dần ở các năm 2017, 2018 và lại tăng trong năm 2019. Tỷ lệ kết hôn cận huyết thống giảm không ổn định. Năm 2015 là 0,23%, năm 2017 là 0,1%, năm 2018 là 0,19%, năm 2019 vẫn còn 1 cặp kết hôn cận huyết thống.

Nguyên nhân cơ bản gây ra tình trạng TH, HNCHT là do hoàn cảnh gia đình. Đa số các trường hợp tảo hôn đều có hoàn cảnh gia đình khó khăn không có điều kiện để đi học tiếp hoặc không được đi học, nguồn thu nhập chủ yếu từ làm ruộng và nương rẫy hoặc gia đình thiếu người làm cần thêm người để lao động. Có thể do yếu tố xã hội, một số trường học, học sinh đang học cấp 2, cấp 3 nhưng bỏ học để ở nhà lấy vợ, lấy chồng do có suy nghĩ học tiếp cũng không xin được việc làm. Hoặc do ảnh hưởng của những quan niệm, thành kiến, hủ tục lạc hậu đã ăn sâu trong nhận thức của đồng bào DTTS từ nhiều đời nay. Mặt khác, nhận thức pháp luật của các đối tượng tảo hôn, hôn nhân cận huyết và thân nhân của các gia đình đó còn nhiều hạn chế, lại có lối sống biệt lập, khép kín, ít tiếp cận thông tin, ngôn ngữ tiếng Kinh hạn chế, giao thông không thuận tiện, ít có điều kiện giao lưu với các dân tộc khác và các địa phương lân cận trong vùng. Cùng với đó, là sự can thiệp thiếu mạnh mẽ, thiếu kiên quyết từ phía chính quyền địa phương đối với các trường hợp tảo hôn, hôn nhân cận huyết... Thực tế cho thấy, không chỉ những người dân mà cả gia đình cán bộ, Đảng viên là lãnh đạo xã cũng để xảy ra tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống. Việc coi thường mạng sống của các đối tượng TH, HNCHT, nếu như gia đình hoặc chính quyền địa phương ngăn cản không cho lấy nhau là các đối tượng tìm đến lá ngón để tự tử. Đây là vấn đề khó khăn đối với các gia đình và cấp uỷ chính quyền địa phương trong việc can thiệp

Tình trạng TH, HNCHT khiến chất lượng dân số suy giảm, làm suy thoái nòi giống, ảnh hưởng đến chất lượng và là một trong những lực cản đối với sự phát triển kinh tế - xã hội, tiến bộ xã hội và sự phát triển bền vững của vùng DTTS. Việc kết hôn sớm, mang thai và sinh con trong lứa tuổi vị thành niên, khi cơ thể người mẹ chưa phát triển hoàn thiện, thiếu hiếu biết, kinh nghiệm và chưa sẵn sàng về mặt tâm lý để mang thai và sinh con gây ảnh hưởng lớn tới sức khỏe bà mẹ, sự phát triển bình thường của thai nhi và trẻ sơ sinh. Đây là nguyên nhân làm gia tăng tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em, tăng tỷ lệ tử vong ở trẻ em dưới 1 tuổi và dưới 5 tuổi, tăng tỷ lệ tử vong của bà mẹ liên quan đến thai sản. Hôn nhân cận huyết thống còn gây ra những hậu quả nặng nề do trẻ sinh ra mắc những căn bệnh như dị tật, tan máu bẩm sinh... tình trạng này đã xảy ra ở các cặp vợ chồng kết hôn cận huyết thống ở các huyện Tủa Chùa, Tuần Giáo, Điện Biên Đông. Ngoài ra TH, HNCHT còn ảnh hưởng xấu trực tiếp tới bản thân đối tượng và gia đình có người tảo hôn, kết hôn cận huyết thống, ảnh hưởng xấu đến xã hội như làm tăng tỷ lệ thất học, tăng tỷ lệ không có việc làm, tăng tỷ lệ ly hôn, tăng tỷ lệ đói nghèo, tăng tỷ lệ không có đăng ký kết hôn, kéo theo đó là những tệ nạn xã hội gây bất ổn đến an ninh trật tự.

Những kết quả đạt được

Thực hiện Quyết định số 498/QĐ-TTg ngày 14/4/2015 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Giảm thiểu tình trạng TH, HNCHT trong vùng DTTS giai đoạn 2015 - 2025”; UBND tỉnh Điện Biên đã thành lập Ban Chỉ đạo cấp tỉnh; Giao Ban Dân tộc tỉnh (cơ quan thường trực Đề án) chủ trì phối hợp với các sở, ban, ngành có liên quan, tham mưu cho UBND tỉnh ban hành các văn bản chỉ đạo các cơ quan, đơn vị tăng cường công tác tuyên truyền phổ biến về TH, HNCHT trong đồng bào DTTS. Trong đó tập trung chỉ đạo xây dựng, triển khai các hoạt động nhằm giảm thiểu tình trạng TH, HNCHT tại các xã có tình trạng tảo hôn, kết hôn cận huyết thống cao.

Để thực hiện Đề án một cách hiệu quả, Ban Dân tộc tỉnh đã chủ động phối hợp với UBND các huyện, cơ quan Tư pháp, lực lượng Biên phòng tỉnh và các tổ chức đoàn thể xã hội địa phương đẩy mạnh việc tổ chức các hội nghị tuyên truyền, phổ biến kiến thức về tác hại, hệ lụy của TH, HNCHT tại các xã đặc biệt khó khăn cho cán bộ các xã, bản; những người có uy tín, trưởng dòng họ, già làng, trưởng bản; các bậc cha mẹ, những người trong độ tuổi kết hôn, vị thành niên, đại diện đồng bào các dân tộc sinh sống trên địa bàn các xã. Cụ thể, đã tổ chức 64 hội nghị tuyên truyền tại 64 xã và thành lập 59 Câu lạc bộ tuyên truyền tại 59 xã của các huyện: Điện Biên, Mường Chà, Mường Nhé, Nậm Pồ, Tủa Chùa, Điện Biên Đông và Thị xã Mường Lay cho trên 5.200 lượt người tham gia. Ngoài các hoạt động truyền thông lồng ghép với nội dung về công tác Dân số - Kế hoạch hóa gia đình ở tất cả các địa bàn toàn tỉnh, ngành Y tế đã tổ chức nói chuyện chuyên đề 45 lượt tại 2 trường dân tộc nội trú thuộc 2 huyện Mường Chà, Điện Biên Đông với khoảng hơn 9.000 lượt học sinh tham dự; Sinh hoạt ngoại khóa tại 77 lượt trường THCS trên địa bàn toàn tỉnh với hơn 51.600 lượt học sinh tham dự. Ban Dân tộc tỉnh phối hợp với Vụ Dân tộc Thiểu số (Ủy ban Dân tộc); Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh tổ chức 3 lớp tập huấn, 2 buổi nói chuyện chuyên đề về TH, HNCHT cho lãnh đạo các ban, ngành xã, trưởng bản, MTTQ, phụ nữ bản, Đoàn thanh niên của xã Xá Nhè (huyện Tủa Chùa), xã Nậm Tin (huyện Nậm Pồ), xã Mường Nhà (huyện Điện Biên).

Ngoài ra đã nhân bản và cấp phát 12.100 tờ rơi về thực hiện Luật Hôn nhân gia đình và tác hại của kết hôn cận huyết thống; lắp đặt 93 áp phích và 4 cụm panô với thông điệp “Hãy nói không với TH, HNCHT” cho cấp xã và trung tâm huyện.

Qua triển khai thực hiện, nhiều địa phương đã có cách làm sáng tạo, lồng ghép tuyên truyền về TH, HNCHT vào các hoạt động sinh hoạt các Câu lạc bộ: “Phòng, chống TH, HNCHT”; “Tiền hôn nhân”; “Phụ nữ sinh con một bề không sinh con thứ ba trở lên; “Gia đình hạnh phúc”; phòng, chống bạo lực gia đình; trợ giúp pháp lý đến các thôn, bản vào các buổi tối...

Kết quả cho thấy, sau 5 năm tích cực triển khai kế hoạch thực hiện Đề án "Giảm thiểu tình trạng TH, HNCHT trong vùng đồng bào DTTS", tuy vẫn còn địa phương trong tỉnh có chiều hướng gia tăng nạn tảo hôn nhưng nhận thức của cấp ủy, chính quyền, mặt trận và các đoàn thể và đồng bào DTTS có nhiều thay đổi tích cực. Một số phong tục, tập quán lạc hậu ảnh hưởng trực tiếp đến tình trạng TH, HNCHT đã dần được loại bỏ.

Theo đồng chí Lò Văn Tiến - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Điện Biên, thời gian tới, tỉnh sẽ tăng cường thực hiện các giải pháp: chỉ đạo cấp ủy, chính quyền địa phương, sự phối hợp của các ban, ngành, đoàn thể tỉnh để tạo sự chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức và nâng cao trách nhiệm của cả hệ thống chính trị. Tiếp tục tăng cường công tác tuyên truyền, nội dung tập trung chủ yếu vào tác hại, hệ lụy của việc TH, HNCHT. Chú trọng truyền thông gián tiếp trên các phương tiện thông tin đại chúng, Đài phát thanh và truyền hình, xây dựng các phóng sự, truyền hình. Duy trì, phát huy hiệu quả hoạt động của Câu lạc bộ tuyên truyền, vận động tư vấn nhằm giảm thiểu tình trạng TH, HNCHT trong đồng bào DTTS tại các xã trên địa bàn tỉnh./.

Lan Phương