Lễ cúng bản hay còn gọi là lễ hội Gạ ma thú của người Hà Nhì ở xã Sín Thầu, xã Chung Chải, huyện Mường Nhé thường được tổ chức khi mùa xuân về. Lễ hội được tổ chức nhằm mục đích cầu mưa thuận, gió hòa, mọi người trong bản khỏe mạnh, bản làng gặp nhiều may mắn. Ngày cúng bản thường được người Hà Nhì tổ chức trong ba ngày và thường được giao cho người chăm sóc, trông coi rừng thiêng của bản phụ trách. 

 

 

Trong ngày đầu tiên, dưới sự hướng dẫn của người giúp việc cho chủ lễ, thanh niên trong bản tiến hành trang trí cổng bản, sau đó làm các thủ tục cúng tế  các thần linh của thầy cúng và chủ lễ tại rừng thiêng, xin thần linh chứng giám và phù hộ cho dân bản no đủ, khỏe mạnh…

 

Trong những ngày cúng bản, trẻ em, thanh niên đánh cù, đánh khăng, chơi đu dây, đu cây, múa hát trống chiêng; các bà các mẹ đến thăm hỏi nhau. Những ngày cúng bản bà con có thể vui chơi thoải mái nhưng kiêng không được đi làm nương, không ai đi ra khỏi bản, không được đào đất, lấy củi, không được mang vác con vật đã bị thú lớn ở rừng ăn vào bản.

 

Đối với người Sán Chay thường ăn tết vào đúng dịp tết Nguyên đán của người Kinh, những nghi lễ cúng tổ tiên, dòng họ trong dịp tết thường bắt đầu từ ngày 30 rải rác cho đến hết 15 tết. Quy mô tổ chức tết thường trong phạm vi cả bản theo từng gia đình, mỗi gia đình tự lo liệu thực phẩm và tổ chức cúng tổ tiên tại bàn thờ của gia đình mình do người đàn ông thực hiện.

 

Cũng giống như tết Nguyên đán của dân tộc Kinh, các lễ cúng trong ngày tết của các gia đình thường được bắt đầu từ chiều 30 tết. Lễ vật dâng cúng tổ tiên gồm  bánh chưng, bánh dày, con gà, chai rượu, xôi nếp. Nam giới chủ nhà kính cẩn đứng trước bàn thờ, đọc bài khấn tạ tổ tiên và mời tổ tiên về dự tết, hưởng lễ vật con cháu dâng cúng và phù hộ cho mọi người trong gia đình mạnh khỏe, làm ăn phát triển. Sau lễ cúng, mọi người trong gia đình ngồi quây quần bên mâm cơm cùng ăn uống vui vẻ. Sáng mồng một tết, các gia đình đều dậy sớm đi lấy nước rồng – nước may mắn để đổ đầy vại chứa, mong sao trong năm gia đình làm ăn càng may mắn, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Ngày mồng 2 tết, dân làng tổ chức vui chơi, thi đấu các trò chơi, điệu múa dân gian tại sân bản

 

Sau lễ tết, người Sán Chay hăng say bước vào mùa làm ăn mới với hy vọng những ngày tết vừa qua sẽ mở đầu cho một năm thuận lợi, mưa thuận gió hòa, con người khỏe mạnh, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

 

Với người Dao thường tổ chức tết nhảy lửa, đây là nghi lễ phổ biến của toàn cộng đồng người Dao ở Điện Biên với mong muốn tẩy sạch những rủi ro, xấu xa, bệnh tật của năm cũ để mong đón một năm mới may mắn, hạnh phúc đến với mọi người trong gia đình, bản làng.

 

Tết nhảy được tổ chức vào sáng mồng 1 hoặc mồng 2 tết Nguyên đán, theo chu kỳ, cứ ba năm thì 2 năm làm nhỏ, chỉ cần giết gà, vịt còn năm thứ 3 mới làm lớn, giết lợn với nghi lễ tiến hành trong hai ngày, hai đêm. Đối với người Dao, để chuẩn bị làm lễ nhảy lửa, người ta không chỉ chuẩn bị lợn, rượu, mà còn phải luyện tập võ thuật, các điệu múa đao, múa kiếm, chuẩn bị các tranh chữ, tranh tổ tiên dòng họ….

 

Đúng giờ đã chọn lễ được bắt đầu, chủ lễ cùng những người phụ lễ bày lễ vật lên mâm cúng trong khoảng sân rộng; một đống củi to để phục vụ cho việc nhảy lửa được xếp giữa sân. Khi lửa bắt đầu được nhóm lên cũng là khi ông chủ lễ bắt đầu ngồi xuống ghế, đọc bài cúng mời thần lửa về dự lễ hội, cầu xin thần ban cho cuộc sống bình yên, may mắn, hạnh phúc cho dân làng

 

Khi bài cúng kết thúc cũng là lúc đống củi đã trở thành một đống than hồng rừng rực cháy, người phụ lễ dùng một cặp tre (que thẻ xin âm dương) gieo xuống đất làm lễ, khi hai mảnh tre một sấp, một ngửa thì cũng có nghĩa là thần lửa đã đồng ý về vui cùng dân bản, từng đôi nhảy một bắt đầu bước vào đống than hồng nhảy múa bằng đôi chân trần cho đến khi đống than tắt lịm.

 

 

Nhảy lửa thu hút đượng đông bảo bà con tới xem, lễ hội này không chỉ là dịp người Dao thực hành các nghi lễ tín ngưỡng cầu mong một năm mới an bình, hạnh phúc mà còn là dịp để các chàng trai người Dao được thể hiện tài nghệ của mình, cũng là nơi các chàng trai, cô gái người Dao tìm đến nhau, nhen nhóm tình yêu.

 

Nào Pê Trầu – tết chính của người Mông đón chào năm mới, tạ ơn trời đất, thần linh, tổ tiên, ma nhà đã phù hộ cho con cháu trong dòng họ, bản làng; dâng lễ vật để cầu xin các thế lực tiếp tục phù hộ cho dân bản một năm mới mưa thuận,gió hòa, con người khỏe mạnh…

 

Người Mông thường tổ chức Nào Pê Trầu trong thời gian khoảng từ 5 đến 7 ngày vào khoảng tháng 11, tháng 12 âm lịch, có nơi đến 10 ngày. Sắp đến dịp Nào Pê Trầu, nhà nào cũng chuẩn bị gạo nếp giã bánh dày, nấu rượu, để dành những hạt đỗ tương ngon nhất làm đậu, vỗ lợn cho béo, chăn nuôi thêm nhiều gà, thêu thùa nhiều quần áo, váy mới để dự hội.

 

Trong ngày 30 tết này, nhiều nghi lễ được tiến hành như: lễ lử cáy, lễ quét bồ hóng; lễ gọi hồn ngày tết; lễ lập và thay bàn thờ xử cang; thờ cúng tổ tiên. Sáng 1 tết các gia đình lại tiếp tục xếp mâm cỗ mời tổ tiên về ăn thịt, uống rượu, ăn bánh dày và đi thăm chúc tết các gia đình trong bản.

 

Trong những ngày tết, bên cạnh các lễ cúng trong gia đình, dòng họ, người Mông còn tổ chức vui chơi với nhiều hình thức, chơi các trò chơi dân gian (đẩy gậy, vặn gậy, đánh quay…), thi cưỡi ngựa, bắn nỏ, thổi đàn môi, khèn lá, múa khèn, ném pao, đánh cầu lông gà, hát đối đáp những bài hát tình yêu…

 

Đối với Tết hoa (Mền loóng phạt ai) nghe nói hiện chỉ còn ở bản Lả Chà, xã Pa Tần, huyện Mường Nhé, các nơi khác do nhiều yếu tố đã mai một. Lễ được tổ chức vào tháng 9 âm lịch hàng năm, sau khi thu hoạch vụ mùa, công việc nương rẫy tạm gác lại để chuẩn bị đón mừng năm mới. 

 

 

Theo tổ tiên người Cống lưu truyền, nếu Tết hoa chưa được tổ chức thì chưa ai được phép đi phát nương, đào củ mài  và vui chơi, ca hát. Trước đây, lễ diễn ra từ 3 - 4 ngày, nay rút ngắn lại chỉ còn một ngày một đêm.

 

Già làng thường kiêm thầy cúng; địa điểm diễn ra lễ cúng cho Tết hoa tại nhà già làng. Ngày diễn ra lễ cúng, già làng phát lệnh cấm bản (người trong và ngoài  bản không được tự do ra vào bản). Sáng sớm ngày diễn ra lễ chủ, mỗi gia đình lên nương lúa hái hoa mào gà gieo quanh nương mang đến nhà thầy cúng và cùng nhau trang trí hoa từ gốc tới ngọn trên một cây tre ngọn cao tới sát nóc còn nguyên cành dựng giữa nhà. Mâm cúng được đặt ngay ngắn dưới gốc cây hoa, lễ vật gồm những chai rượu đặt trên bàn cúng và những con vật dâng lễ hiến sinh đặt dưới chân mâm cúng. 

 

Sau những hồi trống, chiêng âm vang khắp bản mường là báo hiệu lễ cúng của Tết hoa bắt đầu. Thầy cúng ngồi trước mâm cúng, kính cẩn mời các thần linh, tổ tiên về dự lễ, xin phép tổ chức Tết hoa cho bản, dâng  lễ vật lên các đấng thần linh, tổ tiên.

 

Kết thúc phần lễ, phần hội diễn ra trong không khí tưng bừng, náo nhiệt cả bản, cả mường cùng hân hoan trong điệu xòe, họ cùng hát những làn điệu dân ca truyền trống, nhảy múa, hát ca và ném những hạt giống thóc, ngô ra khắp không gian xung quanh với mong ước bản mường bước sang  một năm mới vạn vật sẽ sinh sôi nảy nở như những trận mưa hạt giống này. 

 

Trong thời khắc thiêng liêng chuyển giao của đất trời nhịp trống chiêng, điệu xòe hoa rộn ràng như chắp cánh cho lời ca thêm bay bổng và ước vọng về  một cuộc sống ấm no, hạnh phúc, thịnh vượng đến gần hơn. Các nghi lễ của Tết hoa kết thúc, thầy cúng đến cúng cho từng nhà để cầu xin các thần linh, tổ tiên phù hộ cho gia chủ một năm mới sức khỏe và làm ăn phát đạt./.