Dienbien.gov.vn - Tỉnh Điện Biên hiện có 19 dân tộc anh em cùng sinh sống, tạo bản sắc văn hóa đa dạng, nên sự phong phú về tiếng nói, chữ viết của các dân tộc. Để tiếng nói, chữ viết các dân tộc thiểu số không bị mai một, thời gian qua, tỉnh đã quan tâm tuyên truyền, nâng cao nhận thức của các cấp chính quyền và nhân dân, triển khai nhiều giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị tiếng nói và chữ viết của các dân tộc, qua đó, gìn giữ những giá trị văn hóa tốt đẹp của các dân tộc cũng như phục vụ các nhiệm vụ chính trị của địa phương.

Các em học sinh dân tộc Thái tỉnh Điện Biên duyên dáng với điệu xòe.

Theo Ban kiểm kê di sản văn hoá phi vật thể các dân tộc trên địa bàn tỉnh Điện Biên năm 2023 - 2024, quá trình kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể cho thấy các dân tộc trên địa bàn tỉnh đều có tiếng nói riêng, cụ thể gồm 6 nhóm ngôn ngữ: Nhóm Việt - Mường (dân tộc Kinh, Mường, Thổ); Nhóm Tày - Thái (dân tộc Thái, Tày, Nùng, Lào, Sán Chay); Nhóm Môn - Khmer (dân tộc Kháng, Khơ Mú, Xinh Mun);  Nhóm Mông - Dao (dân tộc Mông, Dao); Nhóm Hán (dân tộc Hoa); Nhóm Tạng Miến (dân tộc Cống, Hà Nhì, Si La, Phù Lá).

Hiện nay tiếng nói của các dân tộc trên địa bàn tỉnh còn sử dụng rất phổ biến, đây là phương tiện giao tiếp hàng ngày và gắn chặt với đời sống sinh hoạt của mỗi người dân. Tuy nhiên, một số dân tộc cư trú không thành bản mà sống xen kẽ với dân tộc Kinh, Thái (như dân tộc Thổ, Mường...) nên chủ yếu sử dụng tiếng Việt - tiếng phổ thông. Mặt khác, quá trình sống xen kẽ giữa các dân tộc với nhau, có sự giao lưu, giao thoa văn hoá nên bản thân tiếng nói của dân tộc này có khi phải mượn tiếng nói của dân tộc kia để diễn đạt điều muốn nói. Trong đó, tiếng nói của dân tộc Kinh là được các dân tộc khác mượn nhiều nhất để diễn đạt trong quá trình giao tiếp.

Ngoài việc giao tiếp trong đời sống sinh hoạt hàng ngày, tiếng nói, chữ viết của các dân tộc thiểu số còn được sử dụng trong các hoạt động văn hóa, thông tin tuyên truyền. Trong hoạt động văn hóa, văn học nghệ thuật, hiện có không ít nhà nghiên cứu sử dụng tiếng nói, chữ viết của các dân tộc thiểu số để sáng tác tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ ca, âm nhạc.

Đối với tỉnh Điện Biên, dân tộc Mông, Thái chiếm đa số, vì vậy một số dân tộc khác đã ảnh hưởng, giao thoa pha lẫn nhiều tiếng Mông, Thái như: Dân tộc Khơ Mú, dân tộc Kháng, dân tộc Hoa, dân tộc Lào. Hiện tượng mất dần tiếng nói mẹ đẻ có nguy cơ diễn ra ở một số dân tộc ít người sống xen kẽ với dân tộc Thái, Mông như: Dân tộc Kháng, Phù Lá. Đặc biệt là tiếng phổ thông đã được đồng bào các dân tộc sử dụng thường xuyên và cũng là thứ ngôn ngữ chung để các dân tộc giao tiếp với nhau, vì thế các dân tộc cùng lúc nói được cả tiếng phổ thông, cả tiếng dân tộc của mình hoặc tiếng dân tộc khác. Ngoài chữ viết của dân tộc Kinh hiện nay vẫn đang tồn tại thì chữ viết của đồng bào các dân tộc thiểu số được sử dụng hiện còn rất ít, chủ yếu còn tồn tại chữ Thái, chữ Mông, chữ Dao, chữ Lào; còn lại dân tộc Tày, Nùng, Hoa có chữ viết riêng nhưng đến nay không còn ai biết viết. Các dân tộc còn lại, kết quả kiểm kê cho thấy họ không có chữ viết riêng. Chữ viết của các dân tộc hiện nay chủ yếu được lưu giữ bởi những người già trong bản hoặc những nghệ nhân, những thầy Mo, thầy cúng và thông qua các chương trình đào tạo, bồi dưỡng chữ Thái, chữ Mông của ngành giáo dục tại địa phương.

Cộng đồng các dân tộc đã tích cực, chủ động lưu giữ, truyền dạy tiếng nói của dân tộc mình cho thế hệ trẻ. Đã quan tâm công tác nghiên cứu, sưu tầm tài liệu về chữ viết của các dân tộc có chữ viết như Thái, Lào, Dao... trong đó một số tài liệu sách Thái cổ đã được dịch phiên âm tiếng dân tộc và dịch ra tiếng phổ thông. Công tác dạy tiếng Thái, tiếng Mông cho học sinh và cán bộ, công chức, viên chức trên địa bàn tỉnh được chú trọng, trong đó: Trung tâm Ngoại ngữ - Tin học tỉnh đã tổ chức bồi dưỡng tiếng Mông cho cán bộ, công chức, viên chức từ năm 2019 - 2023 là 62 lớp, 3.429 học viên; bồi dưỡng tiếng Thái cho cán bộ, công chức, viên chức từ năm 2019 - 2023 là 1 lớp cho 80 học viên. Tại các trường học, việc triển khai dạy tiếng Thái, tiếng Mông cho học sinh Tiểu học và THCS trên địa bàn tỉnh đã góp phần bảo tồn tiếng nói, chữ viết của dân tộc Thái và Mông. Cụ thể, cấp tiểu học, giai đoạn 2016 - 2021 thực hiện Đề án dạy tiếng Thái, tiếng Mông trên địa bàn tỉnh đã triển khai thực hiện dạy tiếng Thái cho học sinh tại 29 trường tiểu học với tổng số 617 lớp và 15.332 học sinh hoàn thành chương trình tiếng Thái; dạy tiếng Mông cho học sinh tại 27 trường tiểu học với tổng số 826 lớp và 21.285 học sinh hoàn thành chương trình tiếng Mông. Từ năm học 2020 - 2023, các trường triển khai thực hiện dạy tiếng Thái, tiếng Mông theo chương trình môn học tự chọn theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Trong 3 năm học 2021 - ­2023 có tổng số 351 lớp được mở với 9.603 lượt học sinh học tiếng Thái, tiếng Mông tại các trường tiểu học. Cấp THCS, THPT tỉnh Điện Biên không triển khai dạy tiếng Thái, tiếng Mông cho học sinh do chưa có chương trình và sách giáo khoa do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành.

Bên cạnh việc tổ chức dạy chữ Thái mới còn có một số lớp dạy chữ Thái cổ do Nghệ nhân ưu tú Lương Thị Đại và một số người am hiểu trực tiếp tham gia truyền dạy tại cộng đồng người Thái tại xã Noong Luống, huyện Điện Biên, kinh phí thực hiện do Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tài trợ.

Việc bảo tồn, gìn giữ tiếng nói, chữ viết của các dân tộc trên địa bàn tỉnh còn gặp nhiều hạn chế. Thế hệ trẻ đã có nhiều người không nói được thành thạo ngôn ngữ của dân tộc mình. Chưa có cơ chế khuyến khích các nghệ nhân, người am hiểu của các dân tộc tham gia truyền dạy tiếng nói, chữ viết cho thế hệ trẻ. Phần lớn các dân tộc đều không có chữ viết riêng nên không có tính kế thừa về chữ viết. Còn lại các dân tộc có chữ viết riêng cũng chưa thu hút được đông đảo người dân trong cộng đồng tham gia học, sử dụng chữ viết một cách thành thạo. Việc đào tạo, bồi dưỡng chữ Thái, chữ Mông trên địa bàn tỉnh còn nhiều bất cập, hạn chế, chất lượng chưa cao. Thiết bị đồ dùng dạy học phục vụ cho dạy và học tiếng Thái còn thiếu; giáo viên dạy tiếng dân tộc trên địa bàn tỉnh không phải là giáo viên đào tạo chính quy về dạy tiếng dân tộc... Việc truyền dạy chữ Thái cổ gặp nhiều khó khăn, thiếu nghệ nhân truyền dạy và chưa phát triển được nhiều học viên tham gia. Chưa bố trí được kinh phí dành riêng cho công tác mở lớp truyền dạy chữ Thái cổ.

Nguyên nhân là do ý thức của mỗi người dân trong cộng đồng các dân tộc còn hạn chế trong việc kế thừa và phát huy tiếng nói, chữ viết riêng của dân tộc mình. Mặt khác, kỹ thuật viết chữ Thái cổ tương đối khó, việc truyền dạy chữ Thái cổ mới chỉ được số cá nhân am hiểu, có khả năng truyền dạy, thực tế không còn nhiều người có thể đọc, hiểu và viết thành thạo chữ Thái cổ để tham gia công tác truyền dạy. Bên cạnh đó, còn thiếu cơ chế, chính sách khuyến khích nghệ nhân, người am hiểu của các dân tộc tham gia truyền dạy tiếng nói, chữ viết. Giáo viên dạy tiếng dân tộc trên địa bàn tỉnh chưa được đào tạo chính quy về dạy tiếng dân tộc. Thiếu kinh phí đầu tư cho công tác bảo tồn tiếng nói, chữ viết các dân tộc thiểu số.

Theo ông Nguyễn Minh Phú - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh, Trưởng ban kiểm kê di sản văn hoá phi vật thể các dân tộc trên địa bàn tỉnh, để tiếng nói, chữ viết của các dân tộc được bảo tồn, phát huy trong tình hình hiện nay, cần thực hiện các giải pháp: Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho người dân trong cộng đồng tích cực tham gia gìn giữ và phát huy tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình; tiếp tục nghiên cứu, sưu tầm, dịch thuật, xuất bản các ấn phẩm, tài liệu chữ viết cổ của các dân tộc trên địa bàn. Biên soạn tài liệu dạy học tiếng dân tộc Mông, Thái cho cán bộ, công chức, viên chức công tác tại vùng dân tộc thiểu số và miền núi; tiếp tục tổ chức tập huấn, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên dạy tiếng dân tộc thiểu số cho cán bộ, công chức, viên chức; cần tiếp tục mở các lớp dạy tiếng dân tộc (tiếng Mông, tiếng Thái) trên địa bàn tỉnh. Đầu tư kinh phí cho công tác bảo tồn tiếng nói, chữ viết và có cơ chế khuyến khích các nghệ nhân, người am hiểu về chữ viết các dân tộc tham gia công tác truyền dạy cho thế hệ trẻ; quan tâm việc xét tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú nắm giữ loại hình tiếng nói, chữ viết; đưa nội dung thi viết chữ Thái, chữ Mông, thi sáng tác, hát tiếng dân tộc lồng ghép trong các hoạt động, sự kiện văn hoá, du lịch của tỉnh. Phát huy vai trò của Trưởng bản, Trưởng dòng họ, thầy cúng và các nghệ nhân, người am hiểu trong công tác truyền dạy, phát huy tiếng nói, chữ viết của đồng bào các dân tộc trên địa bàn tỉnh Điện Biên./.

Lan Phương