Chàng trai Mông lưng đeo gùi nặng, chân leo dốc cao nhưng vẫn dùng tiếng khèn hoà cùng tiếng suối chảy, gió reo để kể chuyện, tiếng sáo để tỏ tình cùng các thiếu nữ. Tiếng khèn, tiếng sáo vang khắp rừng núi, lay động lòng người.

Đồng bào Mông gọi khèn là Kềnh, là một loại nhạc khí có cách đây trên 3.000 năm vào thế kỷ thứ 15 trước công nguyên, khèn còn có tên gọi khác là Hòa. Năm 484 trước công nguyên, sách Kinh thi ở Trung Quốc cũng có nói đến khèn. Khèn Mông được chế tác từ cây trúc hay vầu mọc ở ven suối, ven rừng. Lưỡi gà bằng kim loại đồng, khi thổi tác động của hơi làm rung lưỡi gà gây nên sự chấn động trong không khí, phát ra âm thanh. Đồng mỏng kêu vang gọi là đồng hưởng, âm thanh phát ra nhiều tầng. Mỗi ống khèn có một lưỡi gà bằng đồng, ống dài phát ra âm trầm, ống ngắn phát ra âm bổng, thân khèn làm bằng gỗ pơ mu hay cây thông đất; đai quấn quanh ống làm bằng vỏ cây đào rừng. Khi tiếng khèn vang lên tạo thành hệ thống âm 5 cung (gam dân tộc) gồm các nốt rê, fa, sol, la, đô, rê hoặc rê, mi, sol, la, si, rê, trong đó nốt rê là nốt đồng âm để tạo bè quãng 8. Khi tấu khèn, đồng bào Mông đều dễ nhận diện bởi âm thanh của khèn gắn với một điệu dân ca nào đó của dân tộc. Âm điệu, tiết tấu chau chuốt được chia cắt thành câu, thành nhịp.

Các nhà nghiên cứu dân gian ước tính có khoảng 360 bài khèn, được chia thành nhiều tổ bài khèn, mỗi tổ bài khèn gồm 13 nhóm, nói về 13 đề tài khác nhau như: kể chuyện về nam giới, kể chuyện về nữ giới, tiểu sử người làm khèn... Mỗi nhóm bài khèn lại có 5 bài khác nhau được sắp xếp theo trình tự nhất định. Những bài khèn Mông chia thành 2 loại; loại thổi trong đám ma, khi đốt vàng, mổ súc vật, lúc đi chôn người chết; loại thổi vui chơi, lúc xuống chợ, lên rừng, làm nương. Trong cuộc thi thổi khèn, người này thổi xong bài thứ nhất, người kia thổi tiếp bài thứ 2. Cứ thế họ thi nhau thổi thâu đêm, suốt sáng. Mỗi một bài khèn là một câu chuyện và có một bài hát tương ứng, mang nội dung cụ thể. Người nghe một khi đã biết lời mới lĩnh hội được nội dung của tiếng khèn. Thổi khèn Mông luôn đi đôi với múa, có khi múa đơn hay múa tập thể, đầu tiên là các động tác quay vòng lúc đầu chậm, sau nhanh dần, song đến động tác chân đá chân rất đều và khỏe, động tác phối hợp chặt chẽ, nhịp nhàng với những hiệp âm của cây khèn. Có nơi, múa khèn trong tư thế lăn trên mặt đất, khèn luồn qua lưng, qua nách, qua chân hay múa trên 3 cây cọc, trên một thanh tre bắc ngang qua chảo mỡ đang sôi. Năm 2009, huyện Điện Biên Đông tổ chức Ngày hội Văn hóa Thể thao lần thứ 2. Trong đó tiết mục múa khèn của nghệ nhân Tráng Giống Minh, bản Tìa Dình, xã Tìa Dình được đông đảo khán giả yêu thích. Được biết, Tráng Giống Minh múa khèn từ năm 12 tuổi, những động tác múa khèn của anh rất điêu luyện như: vắt chân qua khèn, khèn thổi đằng trước, khèn thổi đằng sau, lộn và lăn nhiều vòng trên mặt đất nhưng tiếng khèn của anh không bị ngắt quãng, vẫn êm ái, mượt mà như trút bầu tâm sự của người vùng cao trong những đêm đông bên bếp lửa hồng.

Không biết từ bao giờ, khèn Mông được các biên đạo múa dàn dựng đưa lên sân khấu hiện đại. Các đoàn nghệ thuật từ Trung ương đến địa phương, trong các cuộc hội diễn văn nghệ quần chúng, nhiều đoàn dàn dựng thành công các điệu múa khèn Mông. Hầu như các biên đạo múa thường lấy nội dung về một câu chuyện tình của đôi trai gái, lúc đi nương, xuống chợ, qua suối, hay một câu chuyện tình “Cướp vợ trên lưng ngựa”...  Chàng trai Mông cầm khèn đi cùng cô gái trong bộ trang phục truyền thống xúng xính bên chiếc ô hoa, nhạc nền là tiếng khèn, tiếng sáo du dương, lúc trầm, lúc bổng thật êm ái, như một câu chuyện tình quyến rũ, gây ấn tượng mạnh với người xem. Trong cuốn Âm nhạc dân tộc Mông, nhạc sỹ Hồng Thao đã thốt lên rằng: “Tiếng khèn Mông đã làm cho Ngọc hoàng phải động lòng, thương cảm với những người nghèo khổ, làm cho suối ngàn ngừng chảy, chim rừng thôi hót, khiến con nai đang đi tìm nước uống cũng quên khát chạy lại, con dím đang đào hang cũng phải lắng tai nghe...”. Đó chính là sự quyến rũ của tiếng khèn Mông.

Trong đời sống hàng ngày, khèn Mông là nét đẹp sinh hoạt văn hóa cộng đồng, phổ biến và đậm đà bản sắc dân tộc, nó gắn kết với không gian văn hóa tín ngưỡng, phong tục tập quán truyền thống của đồng bào dân tộc Mông, góp phần tăng cường tinh thần đấu tranh, chinh phục thiên nhiên của đồng bào. Đó chính là tài sản vô giá trong kho tàng văn hóa phi vật thể, làm giàu và phát triển những giá trị văn hóa dân tộc, có tác dụng nâng cao đời sống văn hóa tinh thần cho nhân dân.

Theo baodienbienphu.com.vn