Để có cái nhìn sâu hơn, đầy đủ hơn về ngôn ngữ - mẫu tự (tiếng nói - chữ viết) các DTTS, chúng ta cần tìm hiểu sơ bộ hệ thống chính sách và các quan điểm, chủ trương trước đó. Thực tế cho thấy các văn kiện chính thức của Nhà nước Việt Nam, đều thống nhất một tư tưởng xuyên suốt: Tôn trọng quyền tồn tại và phát triển của tiếng nói - chữ viết các DTTS và hỗ trợ để tiếng nói - chữ viết của họ có điều kiện ứng dụng và phát triển. Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà năm 1960, có ghi: “Các dân tộc có quyền dùng tiếng nói, chữ viết, phát triển văn hoá dân tộc mình”. Quyết định số 53/1980/QĐ-CP ngày 22/02/1980 của Hội đồng Chính phủ ghi: “Tiếng nói và chữ viết hiện có của các DTTS được Nhà nước tôn trọng, duy trì và giúp đỡ phát triển, do đó đã góp phần xoá mù chữ dân tộc ở một số vùng mà đồng báo ít biết hoặc không biết tiếng phổ thông; đã đáp ứng yêu cầu của đồng bào về việc dùng chữ dân tộc ghi sổ sách, viết thư từ, chép tư liệu văn học dân gian, và tiến hành các công tác thông tin, tuyên truyền ở địa phương... Các DTTS chưa có chữ viết đều được giúp đỡ xây dựng chữ viết theo chữ Latinh”.

Hơn một thập kỷ sau, Luật Phổ cập Giáo dục tiểu học được Quốc hội nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 12/8/1991, viết: “Điều 4. Các DTTS có quyền sử dụng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình cùng với tiếng Việt để thực hiện giáo dục tiểu học”. Và năm 1992, Hiến pháp nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, khẳng định: “Các dân tộc có quyền dùng tiếng nói, chữ viết, giữ gìn bản sắc dân tộc và phát huy những phong tục, tập quán truyền thống và văn hoá tốt đẹp của mình”.

Theo một tài liệu của Giáo sư - Tiến sỹ Hoàng Thị Châu - Chủ nhiệm bộ môn Ngoại ngữ học, Ngôn ngữ học Phương đông trường đại học Tổng hợp Hà Nội - cho biết: Chữ Thái ở Việt Nam tuy có cùng nguồn gốc với các chữ viết Pali, Sanscrit ở Nam ấn Độ, nhưng rất khác với chữ Lào và Thái Lan vì những bộ chữ này được vay mượn qua chữ Khmer, còn chữ Thái ở Việt Nam được phỏng theo chữ Nôm. Cũng theo Giáo sư - Tiến sỹ Hoàng Thị Châu: Việt Nam có đến 8 kiểu chữ Thái cổ khác nhau của các nhóm người Thái sinh sống ở khắp miền Tây Bắc - Việt Nam và bắc Trường Sơn. Do sự không thống nhất của chữ Thái cổ như vậy nên sau nhiều cuộc thảo luận, năm 1961, Nhà nước Việt Nam ban hành bộ chữ Thái cải tiến, thống nhất để sử dụng rộng rãi trong đời sống văn hoá và đưa vào dạy trong các trường tiểu học bắt đầu từ năm học 1962-1963. Hai năm đầu người Thái hăm hở cho con em đi học. Nhưng về sau, người ta nhận thấy việc học chữ Thái không những không đem lại những lợi ích thiết thực, mà vô hình trung còn làm chậm trễ việc học tiếng và chữ Việt trong chương trình phổ thông. Đến năm 1968, chữ Thái cải tiến không còn được dạy ở trường phổ thông trong các vùng người Thái cư trú nữa.

Trước tình hình này, nhiều người muốn Latinh hoá chữ Thái. Năm 1981, phương án chữ Thái Latinh được phê chuẩn ở tỉnh Lai Châu (cũ). Bộ chữ này được sử dụng để làm “Từ điển Thái - Việt”, in các trang văn nghệ dân tộc trong các sách báo địa phương. Tại Sơn La và một số tỉnh khác một nhóm trí thức người Thái dùng chữ quốc ngữ phiên âm để in những tác phẩm văn học dân gian Thái. Trong những năm gần đây, cùng với việc tăng cường ý thức bảo tồn văn hoá truyền thống của dân tộc, việc dạy và học chữ Thái cổ được phát động lại ở một số địa phương ở Thanh Hoá, Sơn La, Hòa Bình, Lào Cai, Yên Bái và Điện Biên. Nhiều hội nghị, hội thảo Thái học được tổ chức, nhằm đi đến kết luận cuối cùng về một hướng đi khả dĩ cho tiếng Thái và chữ Thái, trên con đường phục hồi và phát triển.

Trở lại “Đề án dạy tiếng Thái, Mông cho học sinh tiểu học và trung học cơ sở giai đoạn 2011-2015, định hướng đến năm 2020”, do Sở Giáo dục và Đào tạo Điện Biên là cơ quan thường trực đề án, chủ trì tham mưu cho UBND tỉnh trong việc tổ chức thực hiện. Theo đó, sẽ hoàn chỉnh bộ chương trình và tài liệu dạy tiếng Thái và tiếng Mông; triển khai thực hiện chương trình dạy cho học sinh tiểu học, trung học cơ sở theo quy mô, nội dung và lộ trình; đào tạo đội ngũ cán bộ giáo viên dạy tiếng Thái và tiếng Mông phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu tiếng dân tộc.

Theo Quyết định số 895/QĐ-UBND ngày 08/9/2011 của UBND tỉnh Điện Biên, về việc phê duyệt đề án dạy tiếng Thái, tiếng Mông cho học sinh tiểu học và THCS tỉnh Điện Biên, giai đoạn 2010-2015, định hướng đến 2020: Tỉnh Điện Biên dân tộc Thái chiếm 37,99% và cũng như dân tộc anh em khác, “người Thái Điện Biên mong muốn và có nhu cầu được học tiếng nói và chữ viết của dân tộc mình để nâng cao nhận thức xã hội, bảo vệ quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo và bảo tồn vốn ngôn ngữ. Nhiệm vụ bảo tồn vốn chữ viết của dân tộc Thái và dân tộc Mông là công việc rất quan trọng và cần thiết của quá trình nghiên cứu tìm hiểu và phát huy văn hóa các dân tộc Tây Bắc nói chung và của tỉnh nói riêng”.

Dự kiến đề án này sẽ được triển khai cuối năm 2011. Mục tiêu đặt ra là mỗi năm Sở Giáo dục và Đào tạo Điện Biên sẽ mở 40 lớp dạy tiếng Thái, 40 lớp dạy tiếng Mông cho khoảng 2.000 học sinh lớp 3. Thông thường ở độ tuổi này các em đã đọc, viết với một kỹ năng tương đối về ngôn ngữ phổ thông (Tiếng Việt), nên không lo bị ảnh hưởng đến việc học tập, tiếp thu ngôn ngữ của chính dân tộc mình. Về chương trình học và tài liệu giảng dạy, ở cấp tiểu học tiếng Thái sử dụng chương trình và tài liệu thí điểm biên soạn giai đoạn 2001-2005; tiếng Mông sử dụng chương trình, tài liệu do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. Với bậc Trung học cơ sở, khi kỹ năng sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ của học sinh được nâng cao, đương nhiên tài liệu sẽ được biên soạn mới theo hướng phát triển, mở rộng và đòi hỏi cao hơn.

Không lâu nữa, tiếng Thái của ngành Thái đen (Tay Đăm) và mẫu chữ Thái cổ, sẽ được giảng dạy trong trường tiểu học 8 huyện, thị xã trong tỉnh. Điều đó đúng với tinh thần Nghị định số 82/2010/NĐ-TTg do Thủ tướng Chính phủ ký ban hành ngày 15/7/2010 (hiệu lực từ 31/8/2010): Bộ chữ tiếng dân tộc thiểu số được dạy và học trong nhà trường phải là bộ chữ cổ truyền được cộng đồng sử dụng, được cơ quan chuyên môn xác định hoặc bộ chữ đã được cấp có thẩm quyền phê chuẩn. Chương trình và sách giáo khoa tiếng dân tộc thiểu số được biên soạn và thẩm định theo quy định của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo. Hy vọng trong tương lai không xa, nguồn kinh phí tổng cộng 12.600 triệu đồng (mười hai tỷ, sáu trăm triệu đồng chẵn) sẽ dần phát huy tác dụng để tiếng Thái tiếp tục tồn tại, quảng bá không chỉ trong trường học và không chỉ trong cộng đồng người Thái, với vai trò “là công cụ bắc cầu sang ngôn ngữ phổ thông”...

Theo baodienbienphu.com.vn