Ông So kể, ông sinh tới 9 người con, mà lại chỉ có 2000m2 ruộng một vụ nước trời, cộng với chưa đầy một hécta sắn, nên chẳng năm nào không đói. Được mùa đói ít, mất mùa đói nhiều, làm thuê thì không ai mướn. Nhàn rỗi mà đói mới thật đau lòng. Là người đàn ông của bản, lại có đến hơn bốn chục năm xoay vần, hoán chuyển vậy mà cuộc sống túng quẫn cứ ngày một  vo viên lại. Ông trăn trở khôn nguôi. Nghe bản, xã có lớp tập huấn nông nghiệp nào cũng mò đến. Không trong thành phần thì xin dự thính, tự túc ăn nghỉ… Và lần nào cũng thế, ông về đem cái mong manh của nhà ra đổi lấy hàng chục cuộc thử nghiệm mang tính kinh tế hộ: xen canh rau màu, trồng keo, trồng luồng… nhưng ngặt cái gì trồng thì đều đói kém cả. Đất lúa cằn cỗi, đất sắn bạc màu. 4ha keo thì trâu bò cả bản, cả xã quần đi xéo lại. Đã hơn 2 năm rồi, cây còn thưa thớt, to lắm mới bằng non cái cán cuốc, chẳng biết đến bao giờ phụ cặp được vào bữa ăn. 100 gốc luồng cũng chỉ bắt đầu cho những cái măng nhỏ tí như măng cành, măng nhánh, ăn không được nói gì đến bán, mà để nuôi tre cũng nhỡ cỡ, không làm nổi cả cọc rào.

Ông So bàn với vợ, thôi thì, nhà mình đành “sống chung với thả rông vậy”. Mượn chính cái tập quán “chăn nuôi không chuồng” mà kinh doanh. Trâu bò thả xa, dê thả vừa, lợn thả gần. Vậy là có thứ gì đáng giá, ông So đem bán ráo để đầu tư mua trâu, dê, lợn… Nhưng rồi thì mới chỉ qua một vụ rét ở cái nơi lạnh như thể trong thùng kem, cả mấy chục con dê, lợn… “đóng băng” ngay khi mới vào đầu vụ gió. Hai con trâu còn lại chưa biết sống tiếp ra sao thì dịch bệnh đã ập đến.

Ông họp các con lại, còn thứ gì bán nốt rồi bỏ nhà chính, ra “khu kinh tế” gần ruộng, gần rừng để kinh doanh dịch vụ xay xát, mở quán bán tạp hóa. Máy xay xát mua đã hơn 4 năm nay mà chưa một lần xát được cho thiên hạ, cũng tại bởi xa bản, nên chẳng nhà ai vác thóc, lội suối sang mà giúp ông thu nhập. Dịch vụ thì họa hoằn mới bán được gói thuốc lào cho người qua đường, dân trong bản họ cắm quán trong bản, chỉ khi nào “cháy quán” thì họ mới bò ra quán nhà ông. Vậy là chẳng mấy hôm, mì tôm, miến gạo, muối, mắm, cá khô… chui cả vào bụng nhà mình. Được cái chẳng phải đi mua. Nhưng ăn hết hàng cũng là ăn hết vốn. Quán lại ngậm ngùi đóng cửa.

Ông So đã mất hết “uy tín làm giàu” với vợ con. Nhà ông có 2ha đất bỏ hoang, do canh tác lâu đời màu gần như bị rửa trôi hoàn toàn, chẳng cây gì lên nổi. Giờ chỉ còn trông chờ vào thứ cây “vàng” ở vùng ba Ẳng, đó là cây cà phê nữa thôi. Nghe các kĩ sư Công ty Thái Hòa chống gậy vào, nói lỏm mấy câu rồi đi, thì đất này rất hợp cho cây cà phê chè sinh trưởng và phát triển. Nhưng ông lại nghe nói, cà phê là thứ cây quí tộc, không có tiền không trồng được đâu. Lá xanh cứ như rừng, nhưng không có quả, hoặc giả có quả, cây không nuôi nổi, chết khô xuống đến tận rễ. Ông trăn trở suốt mấy tháng ròng. Phải có cách gì chứ nhỉ. Không có tiền mua phân hóa học, thì phải có sức mà ủ phân xanh, mà gánh phân chuồng chứ. Ông hăm hở khăn áo, vượt ngót 20 km ra thị trấn huyện, tìm đến hàng trăm trang trại giàu có hàng chục năm nay để xin học kĩ thuật trồng và kinh doanh cà phê. Thoạt đầu, ông nghe và lo nhất là cây giống. 1.500 đồng một bầu, ông muốn trồng 6000 cây thì phải mất 9 triệu đồng. Còn chưa kể công đào hố, thuốc trừ bệnh, phân bón lót… lên đến ngót 20 triệu, lấy đâu ra bây giờ. Ươm thì sao làm nổi. Kĩ thuật chọn quả chín đạt tiêu chuẩn nhân giống, bóc vỏ thủ công, phơi nguội, ủ nóng lạnh, rồi thì làm đất phối trộn, cấy, chăm sóc… Cây cà phê con lại nhạy cảm với cả trăm thứ bệnh, trăm thứ địch hại. Nguy hiểm hơn cả là bệnh thán thư và lở cổ rễ khiến cây non chết như bị dịch… Sau nhiều ngày lặn lội, ông So cũng đem về 2kg hạt cà phê giống với giá gần bằng một yến lợn hơi

Năm 2010, ông So bắt đầu ươm thử nghiệm hơn 3.000 cây, đủ để trồng 1ha, và đã thành công mĩ mãn. Cây cà phê cắm chay xuống đất, hợp thổ nhưỡng vươn lên như cỏ dại. Mới hơn một năm mà có cây đã đạt 13 - 15 cặp cành, bắt đầu nhú ra những nụ hoa trắng muốt. Giờ mới là lúc ông So lo hơn bao giờ hết. Thời kì cây cà phê bước vào kinh doanh mới là lúc nó cần những bữa ăn… quí tộc. Nếu không bón phân thì tất cả lại chỉ là rừng hoang đất rỗi. Ông quyết định bán đi một con trâu, số tiền thu về không đủ mua 1,5 tấn phân NPK bón một vụ. Ông lại vắt tay lên trán. Hôm sau, ông khăn gói lên bản vùng cao tìm mua dê dắt về. Bà Lò Thị Xuân - vợ ông - khóc sưng cả mắt vì chồng nuôi dê không bàn với vợ. Ở đất đã “Ít” lại còn “bé” (Nọi) này, chả nhà nào nuôi được dê. Cứ đúng lúc con đàn cháu lũ thì rét mới về lấy đi tất cả. Ông So cười. Ông bảo bà vào bản nhờ cho ông 3 chục thanh niên nam nữ. Bà dẫn thanh niên về, ông xắn tay vào hướng dẫn. Ông đã liệu trù hết rồi, mỗi gánh phân trâu xin từ khắp các hộ chăn nuôi trong bản, bón được cho 10 gốc cà phê. Nương cà phê không xa lắm, mỗi thanh niên một ngày gánh được 10 chuyến, vị chi bón được 100 cây. 30 thanh niên bón 1 ngày 3000 cây, ăn hết của ông 1 con dê 20 kí, và dăm lít rượu gạo, ông gửi mua tận thị trấn cho đỡ đau đầu; tốn kém chỉ bằng 1/4 số phân NPK phải bón, mà nghe nói cây cà phê được bón phân chuồng tốt bền vững hơn nhiều. Bà Xuân và 6 đứa con phục ông So sát đất vì cái thành tích đi đầu bản, đầu xã ấy.

Số tiền còn lại, ông So ra thị trấn Mường Ảng đem về 3 cân hạt cà phê giống nữa. Ông gọi 2 anh con trai đầu đã lấy vợ ở riêng đến bảo: “Mỗi anh cố gắng làm nửa hécta đất, bố giúp cho mỗi anh 2.500 cây giống. Bố mẹ nghèo, chỉ cưới được vợ cho các anh thôi, chỗ ở phải cậy vào Nhà nước giúp mới có. Giờ bố có tí kĩ thuật, giúp cho các anh cây giống, các anh học cách bố làm, nhất định sẽ giàu”.  Hai anh con trai ông So noi theo bố, phấn khỏi lao vào khai  hoang, với hi vọng, giá mỗi hécta cà phê ngoài thị trấn là 4-5 trăm triệu đồng, trong vùng sâu quê các anh, chỉ cần lấy 2 trăm triệu đã là mơ ước của bao đời rồi.

Năm 2011 này, ông So dự định trồng thêm 3.500 cây cà phê nữa nên ông huy động tất cả công lực trong nhà, đào hố, ủ xanh, rồi chờ đợi cái ngày con giống xanh mơn mởn của ông xuất vườn. Số tiền còn lại, ông So đi tìm mua hết dê giống, rồi gửi sang vùng đất ấm cho nuôi rẽ, để đến mùa có dê thịt mời người bỏ phân, mà không phải đi mua. Tiễn chúng tôi ra về, ông So hào hứng chỉ lên những quả đồi trọc lốc: “May mà cây công nghiệp (cà phê) vượt núi vượt suối vào được vùng sâu, nếu không, cũng phải học cách nấu đá mà ăn đấy”.

Theo www.baodienbienphu.com.vn