Ở chốn mà sóng di động chưa có, điện lưới cũng không mà lại có người tài hoa như vậy khiến tôi quyết định ghé thăm mảnh đất ngã ba biên giới này.

Đến Chung Chải hỏi thăm ông Vù Gò Xá, người mà Thượng tá Phạm Ánh Quang gọi “người Hà Nhì tài hoa” không quá khó bởi dù đã nghỉ hưu nhưng ông vẫn giữ mối liên hệ với cán bộ, chiến sĩ đồn BP Leng Su Sìn. Câu chuyện xã giao nhanh chóng qua đi, thay vào đó là sự niềm nở, thân mật khi ông biết tôi là người quen của Thượng tá Phạm Ánh Quang. Hỏi về cuốn sách của ông được xuất bản, ông tỏ ra rất vui vì thấy có người quan tâm đến nó. Lấy từ trên giá cuốn sách đã cũ và có phần bị rách nhưng vẫn còn đọc được tên “Chuyện của người Hà Nhì”, Ông bảo: “Phải lưu lại cuốn này vì sợ một ngày nào đó người ta quên mất những chuyện cổ tích của người Hà Nhì”.

Nhà ông Xá thường thu hút nhiều trẻ em đến chơi, không phải do ông hay cho các cháu khi cái kẹo, lúc cái bánh mà vì ông có rất nhiều truyện cổ tích để kể. Em Ly Pó Xá bảo: “Ở trên lớp chúng em cũng được đọc chuyện cổ tích là Sọ Dừa, Cây tre trăm đốt... nhưng em cũng rất thích đọc chuyện cổ tích của ông Xá”. Những “chuyện cổ tích của ông Xá” ở đây là những câu chuyện được in trong cuốn “Chuyện của người Hà Nhì”. Cuốn sách bao gồm 17 câu chuyện truyền miệng của người Hà Nhì, như: Sự tích mặt đất và muôn loài; Sự tích mặt trăng, mặt trời Sự tích cầu vồng... Những câu truyện cổ tích riêng của người Hà Nhì, trong đó có Khoàng Tý (vua một vùng), xú cà (nhà giầu có quyền thế), gò sóng (chim phượng hoàng)... Đó là những thứ rất riêng của người Hà Nhì nơi miền Tây Tổ quốc này.

Nói về hành trình ra đời của “Chuyện của người Hà Nhì”, ông Xá bảo: “Đó là nhờ mẹ tôi. Chính mẹ đã gieo vào tâm hồn tôi những câu chuyện của người Hà Nhì”. Những câu chuyện cổ tích của người Hà Nhì được bà Vù Á Mơ kể cho con trai và nó cứ theo cậu bé Vù Gò Xá mãi cho tới lúc trở thành thầy giáo ngay chính trên quê hương mình. Những ngày tháng làm thầy giáo ở các điểm trường Ka Lăng, Thu Lũm, Mù Cả... ngoài giờ lên lớp, thời gian rỗi, thầy giáo Xá tranh thủ ghi lại những câu truyện mẹ đã kể cho nghe. Rồi những lần đi xuống bản với bà con, bao giờ thầy Xá cũng mang theo cuốn vở để ghi chép trong lúc trò chuyện với các cụ già và hỏi về những câu chuyện cổ tích của người Hà Nhì mà thầy chưa biết. Thế mà cũng mất 3 năm thầy Xá mới thấy tạm hài lòng với những chuyện mình đã sưu tầm được. Rồi thầy Xá quyết định đóng gói bản thảo gửi về Ban Dân tộc Trung ương với 1 lá thư tâm tuyết rằng muốn xuất bản. Sau đợt công tác ở Ka Lăng về, ông được nghe kể có cán bộ Trung ương lên Mường Tè tìm ông để nói về chuyện xuất bản cuốn sách. Nhưng vì ông đi vào vùng không thể liên lạc được, sau khi nhắn tìm, khách cũng chỉ đợi được 4 ngày cũng phải về Hà Nội. Cuốn sách được Ban Dân tộc Trung ương xuất bản năm 1984 và tái bản năm 1987.

Cũng như nhiều gia đình người Hà Nhì khác ở Chung Chải, gia đình ông Xá vẫn nấu cơm bằng gạo đỏ, thứ gạo của người Hà Nhì trồng do chính con dâu ông giã bằng cối đá. Gia đình ông cũng ở trong căn nhà gỗ đơn sơ ngay cạnh trung tâm xã Chung Chải và ông vẫn dành cho mình một không gian riêng là 1 tủ sách và một bàn viết để duy trì công việc yêu thích của mình. Dù sắp bước sang tuổi 80 nhưng mạch viết của ông không vì thế mà cạn, thậm chí còn dồi dào hơn. Khi nói chuyện, ông thường diễn tả cảm xúc của mình bằng những câu thơ ông đã viết. Những câu thơ chất chứa niềm tự hào về quê hương mình: Cô gái Mông trên nương thổi lá/ Hẹn người yêu đuổi chim thú trên ngàn/ Suốt bốn mùa trên nương giãi nắng/ Bắp ngô vàng căng tròn như ngực em/ Cô gái La Hủ đầu đội hoa hướng dương/ Gái Hà Nhì cánh tay cầu vòng cuốn/ Gái Si La ngực ánh sao lấp lánh/ Cô gái Thái trước khung cửi như mưa/ Tay thoi đưa em dệt lại cuộc đời... Và đôi khi ông lại viết nên lời thơ đầy tha thiết, tự hào và sung sướng trước sự đổi mới trên quê hương mình: Suối Nậm Ma-xưa cô quạnh lạnh lẽo/ Đất lắng im thở những đêm dài/ Nay đất hát nhờ lòng người đang hát/ Nguồn trong rồi dòng suối Nậm Ma ơi...

Ông Xá bảo: Chuyện của người Hà Nhì là tác phẩm đầu tay, nó như đứa con đầu lòng của ông. Giờ ông rất muốn có thêm những cuốn sách khác viết về dân tộc mình để gửi gắm vào đó những cảm xúc thăng hoa. Ấy là tình cảm của ông với nơi ông đã sinh ra, lớn lên và sẽ trở về.

Theo www.bienphong.com.vn