Đến thăm gia đình bà Đại vào một buổi chiều mưa, điều cảm nhận đầu tiên của chúng tôi là mọi vật dụng trong ngôi nhà sàn của bà đều đơn giản và mang đậm bản chất dân tộc Thái. Phía trên tường nhà là rất nhiều Bằng khen, Giấy khen của Bộ Văn hóa, Hội Văn học dân gian Việt Nam, Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Điện Biên... Sau vài lời chuyện trò vui vẻ, bà Đại tâm sự: Vào công tác tại Ty Văn hóa Lai Châu từ năm 1963, bà được phân công vào phòng Nghiệp vụ và làm công tác sưu tầm. Đó là công việc rất vất vả nhưng vì là thanh niên nên bà rất hăng hái, thời ấy một năm đi cơ sở mất sáu tháng, còn sáu tháng là ở nhà hoàn thiện công việc. Nhiều khi cảm thấy mệt mỏi và muốn bỏ cuộc nhưng vì trách nhiệm và được sự động viên của đồng nghiệp nên bà lại cố gắng, thế rồi cái kho tàng văn hóa dân gian của dân tộc đã mê hoặc và ngấm vào máu bà lúc nào không hay, và cứ lôi cuốn bà đi hết nơi này đến nơi khác, nơi nào chưa đặt chân đến cũng phải đi để xem có gì? 20 năm trong nghề vất vả là thế mà đến khi về hưu cái duyên nợ với công việc sưu tầm nguồn văn hóa dân gian của dân tộc mình vẫn  lôi cuốn bà. Hễ nghe tin ở đâu có sách cổ hoặc những câu chuyện cổ về phong tục tập quán của người Thái là bà không quản ngại khó khăn, vất vả đi đến nơi để thu thập tư liệu. Hành trang của bà là một quyển sổ, cây bút, chiếc máy ghi âm và cái máy ảnh cũ kỹ. Bà cho biết: "Làm cái nghề này yếu tố thực tế ở nơi mình đến phải được đặt lên hàng đầu, đây là nền tảng để mình tiếp cận được nền văn hóa cổ mà người ta đang gìn giữ".

Qua năm tháng sưu tầm, tìm kiếm bà đã dành dụm được vốn kiến thức không nhỏ. Bà cho xuất bản được 7 đầu sách viết về phong tục tập quán và nền văn hóa cổ của dân tộc Thái nổi tiếng, như: “Tang lễ người Thái trắng” (nghiên cứu, dịch thuật), Nhà xuất bản (NXB) Văn hóa dân tộc năm 2005; “Tạo Sông Ca, nàng Si Cáy” (truyện thơ cổ, song ngữ Thái- Việt), NXB Văn hoá dân tộc năm 2010; “Tục lệ sinh đẻ của người phụ nữ Thái” (Nghiên cứu, dịch thuật), NXB Quốc gia Hà Nội, năm 2010; “Lời ca trong lễ hội xên bản, xên mường của người Thái”, (Nghiên cứu), NXB Văn hoá dân tộc, năm 2009; “Hôn nhân truyền thống của người dân tộc Thái ở Điện Biên”, “Khi đứa trẻ Thái chào đời”, “Xên phắn bẻ” (sưu tầm, dịch thuật, nghiên cứu)... Những tác phẩm này đã đem lại cho bà 3 giải A do Hội văn học dân gian Việt Nam thẩm định, trao tặng và 1 giải C do Ủy ban toàn quốc đánh giá, vinh danh bởi những trang viết của bà đang góp phần gìn giữ, bảo lưu những giá trị văn hóa, được lưu truyền hàng nghìn năm nay trong vùng đồng bào Thái ở Điện Biên.

Nói về những khó khăn trong công việc, bà cho biết: khó khăn thì rất nhiều, song có lẽ cũng vì ham mê và “đa mang” nên mới lao theo nghề thôi, chứ công việc này dường như không phù hợp với phụ nữ, vì công việc của bà cần phải đi rất nhiều về những vùng đất xa xôi, nơi còn lưu truyền những cuốn sách mo, những cuốn sách cổ, những chuyện kể bản, mường... Có khi tìm được người có những cuốn sách có niên đại hàng trăm năm được chủ nhà cất giữ qua nhiều thế hệ trong những ống tre, nứa như một “gia bảo” mà người lạ khó được nhìn tới. Để tiếp cận được với những cuốn sách này, người làm công tác sưu tầm phải thực hiện phương trâm “3 cùng” với người bản địa để gây dựng niềm tin, khi gia chủ thật sự tin, hiểu lại phải chờ đúng vào ngày đẹp, tháng tốt, giờ lành gia chủ mới cho xem. Tuy nhiên, những cuốn sách “gia bảo” này, hiếm khi gia chủ cho người sưu tầm mượn mang đi. Vì vậy, bà chỉ còn một cách duy nhất là sao chụp lại bằng máy ảnh. Sau những chuyến công tác như thế, thời gian còn lại của người làm công tác sưu tầm trở về nhà là bắt tay vào dịch thuật, tra cứu, tìm đến những vị cao tuổi, am hiểu văn hoá cổ để học hỏi. Bên cạnh những khó khăn trong việc sưu tầm thì cũng có thuận lợi vì bà là người dân tộc Thái, hơn nữa một số người già rất sợ mất đi bản sắc văn hóa dân tộc nên họ sẵn sàng cung cấp tư liệu cho bà để được lưu giữ. Và thật may là bà có một người chồng hết lòng ủng hộ vì bản thân ông cũng rất đam mê việc sưu tầm và gìn giữ bản sắc dân tộc Thái. Khi câu chuyện đã trở nên thân mật bà cho chúng tôi xem hai quyển sách cổ mà theo bà nó đã có cách đây vài trăm năm. Lần giở trang bìa bằng chất liệu vải thô trên một cuốn sách cổ, chỉ tay vào một trang giấy đã cũ kỹ, nhàu nát, ố màu bà Đại nói: “Chỉ một ít hình vẽ trong trang này thôi, nội dung, ý nghĩa của nó viết ra cũng phải mấy trang giấy. Đó là kiến thức của người Thái về chăn nuôi, trồng trọt, là ngày tháng tốt để dựng vợ, gả chồng, xuất hành thượng lộ, làm hướng nhà để tránh tai ương, gặp điều an lành...”. Tên hai quyển sách là Quán Tố Mướng (Chuyện kể bản mường) và Sổ Chóng Bang (Lịch vạn niên) mà ông nội bà làm thầy mo đã gìn giữ và để lại cho bà trước lúc mất. Bà Đại “tiết lộ” trong thời gian không xa, bà sẽ hoàn thành tập hợp tư liệu và xuất bản 2 tác phẩm này.

Trong dòng chảy thời gian, trước sự tác động của những trào lưu văn hóa ngoại lai len lỏi vào từng ngõ ngách trong từng thôn bản, và nền văn hóa dân tộc đã dần bị mai một thì thật may mắn cho những người dân tộc Thái tại mảnh đất Điện Biên là có một người vẫn âm thầm hy sinh công sức để gìn giữ bản sắc của dân tộc mình. Trước lúc chia tay, nhìn bàn tay bà bám vào thành cầu thang và những bước chân dè chừng trên từng bậc gỗ, chúng tôi hiểu sức khoẻ của bà đã không còn đủ để đi đến những miền xa xôi tìm kiếm văn hóa cổ nữa. Liệu rồi những thế hệ sau này, có ai có đủ niềm đam mê, sự hy sinh và nghị lực để làm tiếp công việc như bà đã từng cống hiến?!

Theo baodienbienphu.com.vn