Cùng đi có Giám đốc Trung tâm báo chí Bộ Ngoại giao, các phóng viên báo nhân đạo Pháp, Angieri và tuần báo Cách mạng Châu Phi… Chiều ngày 7 tháng 5 năm 1984, mặt trời cách dãy núi Pú Tà Co chừng một con sào. Đứng trên đồi A1, “cái chìa khóa” của tập đoàn cứ điểm, Đại tướng chỉ xuống cánh đồng Mường Thanh mượt mà, nói: “Sau chiến thắng hai ngày, đứng ở đây có thể nhìn rõ toàn bộ hình thái tập đoàn cứ điểm và chiến hào của ta”. Một công trình lao động khổng lồ bày ra trước mắt, dài hơn 200 cây số, cái vòng vây lửa ghê gớm đã thiêu đốt “con nhím” của thực dân Pháp và can thiệp Mỹ.

Đến hôm nay, chiến thắng Điện Biên Phủ vừa tròn nửa thế kỷ. Tôi muốn ghi lại những tháng, ngày làm “công trình khổng lồ” ấy với tinh thần quyết chiến quyết thắng của hàng vạn chiến sỹ Điện Biên.

  ***

Ngày 15 tháng 3 năm 1954, sau chiến thắng đồi Độc Lập, Trung đoàn 165 nhận được khen thư của Đại tướng. Đại đội 503, Tiểu đoàn 115 của tôi phấn chấn khẩn trương bổ sung lực lượng, sẵn sàng liên tục chiến đấu. Sáng ngày 16 tháng 3, trên đồi Độc Lập, Tiểu đoàn trưởng Thái Hòa phổ biến kế hoạch làm chiến hào. Trên tấm sơ đồ, anh khoanh một vòng tròn từ sông Nậm Rốm qua Bản Kéo sát cứ điểm 105, chạy gần sân bay đến Him Lam, đồi D, E tới A1. Chúng tôi hết sức ngạc nhiên bởi chưa ai nghĩ đến một hệ thống chiến hào dài như vậy. Anh nhìn chúng tôi mỉm cười và khẳng định: “Bộ chỉ huy giao cho bốn đại đoàn đào hào vây quanh khu Trung tâm và Hồng Cúm cắt hẳn chúng ra thành hai mảnh và còn đào các chiến hào, chĩa thẳng vào các cứ điểm nữa.

Qua kinh nghiệm đánh công kiên, chúng tôi mới vỡ lẽ, từ ngạc nhiên sáng hào hứng. Anh Phan Hạ, Đại đội trưởng, phấn khởi nói: “Kỳ này chui xuống lòng đất mà tiến công thì chắc ăn. Thật tuyệt !”.

Sương tan dần, ánh sáng xuân ban mai làm rộn rã lòng người. Tại thực địa, anh Thái Hòa giao cho đại đội tôi đào 3 cây số đường hào trục nối với đại đoàn 308. Sau đó đào chiến hào đánh chiếm cứ điểm 105 án ngữ Bắc sân bay. Tôi phổ biến nhiệm vụ cho đơn vị nhấn mạnh giữ bí mật và an toàn. Cả đại đội bắt tay vào chuẩn bị như một công trường. Mài cuốc, xẻng cho thật sắc, lấy rơm rạ làm “con cúi” chống đạn. Đồng chí Tiến mới được lên trung đội phó, thoáng thấy tổ trưởng cấp dưỡng gọi ầm lên:

- “Bố” Liễn ơi ! Kế hoạch thế nào đấy? (Bác Liễn có con gái, nhiều anh muốn làm rể).

- Chính trị viên đã dặn rồi. Này nhá, trước khi đi đào, tối ăn cơm với thịt muối, dưa giá, canh rau tàu bay, mang theo nước chè Phú Thọ nghe rõ chưa?

 Tiến thốt lên:

- “Bố” chu đáo quá!

Đêm 17, chúng tôi xuất quân. Một bộ phận đào giáp với Đại đoàn 308, một bộ phận mở rộng trận địa tiến công đồi Độc Lập để cơ động và trú ẩn. Tám mươi chiến sĩ rải theo hướng Đông - Tây. Mỗi người đào 3 mét. Đầu tiên đào hố nằm, hố ngồi và đứng. Khoảng hai tiếng xong hố đứng, sau đó moi hầm ếch rồi đánh sập. Cách này năng suất cao. Đêm trăng lên muộn. Càng về khuya, trăng càng sáng nên đào nhanh hơn. Quân địch lại giở trò, một loạt đại bác bắn sáng lòe. Thấy anh em đều ở dưới chiến hào tôi yên lòng. Trung đội 2 báo cáo: đồng chí Ân bị thương vào vai, vì đạn nổ trên không, máu ra nhiều nhưng nhất định không cho cáng chỉ xin người dẫn bộ về. Tôi nghĩ phải tìm cách khắc phục đạn nổ trên không. Đào nhiều hầm ếch có ngách mới ổn.

Qua bốn đêm, đêm nào cũng có người phải lên cáng, lại thiếu ngủ liên miên, nhiều chiến sĩ tỏ ra nản lòng. Đúng lúc đó, chúng tôi được đọc thư của Đại tướng về xây dựng trận địa và nhớ nhất là “tác dụng của hệ thống giao thông hào cho ta chủ động tiến công bất cứ ngày đêm, cơ động thuận lợi”. Thư của Đại tướng đại ý nói: Hệ thống chiến hào nhằm hạn chế đi đến làm vô hiệu hóa ba chỗ mạnh của địch là: thả dù tiếp tế, tiếp viện, phi pháo hoạt động. Các đồng chí làm trận địa mệt nhọc thì cần phải nhớ rằng quân địch ở trong vòng vây còn căng thẳng, mệt nhọc hơn ta nhiều.

Anh em phẩn khởi hẳn lên. Nhiều ý kiến khắc phục khó khăn được nêu ra. Có một biện pháp tôi cho là rất hay: Tập trung đào hào hẹp trước,  trên toàn phạm vi của đại đội, sau đó mới đào đúng kích thước. Như vậy vừa đỡ bị thương và nhanh. Trên báo tường một bài “thơ” xuất hiện:

               “Đánh chắc, tiến chắc” phải đào hào

                 Tiến công, thoái thủ nhanh như cắt

                 Cơ động đêm càng kín như bưng

                 Hào tiến từng ngày thắt cổ giặc

Qua tám đêm, chúng tôi đã hoàn thành giao thông hào trục, có nhiều đường ngang qua để dễ cơ động. Trung đoàn trưởng Lê Thùy đi kiểm tra thưởng cho một gói thuốc lào hiệu “Kiến An”. Anh đưa cho tôi và dặn về đến chiến hào “căn cứ” mới được hút. Chiến hào càng tiến gần cứ điểm tình hình càng quyết liệt hơn. Địch liên tục bắn súng cối, súng máy nhằm cản bước tiến của ta. Đại đội tổ chức hai trung đội “mũi nhọn” đào hai chiến hào, liên kết các con “cúi” bằng rơm thành từng mảng che đạn. Tích cực đào moi theo cọc tiêu định hướng bọc lá rừng có lân tinh, đồng thời dùng “hình nhân” nghi binh. Cứ từng tổ ba người đào moi, nửa tiếng lại thay tổ khác nên tốc độ khá nhanh. Tiểu đoàn bố trí súng cối và đại liên yểm trợ nên chiến sĩ vững tâm hơn. Chỉ trong hai đêm chiến hào ngang đã đến sát hàng rào cứ điểm.

Đợt tiến công ngày thứ hai (ngày 30-3) thắng lợi. Đại đoàn tôi tiêu diệt được các cứ điểm E và D1, D2. Nhưng trận chiến của Đại đoàn 316 trên A1 và C1 rất quyết liệt. Để đào hào cắt sân bay, Trung đoàn 165 có nhiệm vụ tiêu diệt cứ điểm 105. Đại đội tôi là đơn vị chủ công. Trận chiến rất ác liệt. Gần sáng ngày 4 tháng 4, pháo địch bắn ngay vào cứ điểm, tôi bị thương ngất đi…

Các chiến sỹ Điện Biên Phủ đọc thư nhà trong chiến hào (1954) (Ảnh tư liệu).

Sau gần nửa tháng điều trị ở đội điều trị 5, nghe tin trận 105 không thành công, tôi sốt ruột xin về đơn vị.

Những cơn mưa đầu mùa quái ác, làm ngập nhiều giao thông hào. Về đến trung đoàn, tôi báo cáo với Lê Thùy cho về đơn vị. Anh nắn người tôi, đúng chỗ bả vai bị thương đau nhói, nhưng tôi không dám kêu. Anh mỉm cười bảo “Cứ nghỉ đi rồi xuống đơn vị cũ”. Sớm hôm sau, trung đoàn phân công tôi làm chính trị viên đánh 105 và đào hào cắt sân bay, thi đua bắn tỉa.

Trên đường hào ra cao điểm 105 thân quen, lòng tôi xót xa nhớ tới Minh Bảy… đã hi sinh dũng cảm chặn xe tăng địch trong trận 4 - 4 để đồng đội thoát vòng vây. Đang suy nghĩ, anh Thành đại đội phó ôm chầm lấy tôi mừng quá như lâu lắm mới gặp! Anh nói nhỏ: “Cậu về đúng lúc quá, đêm nay hoặc đêm mai diệt 105 đấy” rồi kéo tôi về chỉ huy sở trao đổi kế hoạch tác chiến. Trên sơ đồ, anh chỉ ba mũi đánh lấn đã xuyên qua mười hàng dây thép gai. Mũi đột phá xuyên sau vào sau lô cốt đầu cầu. Mũi thọc sâu lấn ở phía Tây Bắc còn cách độ một mét thì vào đường hào phía sau lưng chỉ huy sở địch. Mũi diện tiến công từ đường hào sân bay, đồng thời chặn quân tiếp viện. Tôi rất mừng và cho rằng chắc ăn rồi.

Chúng tôi đi thăm, kiểm tra các tổ bắn tỉa. Đến một cửa hầm thấy tiếng ngâm nga:

“Bên hố bom loang lổ

Những bông giềng nở đỏ”

Tiếng một chiến sĩ khác tiếp:

“Trên mảnh đất anh hùng

Sức sống như Phù Đổng”

Anh Thành cười: “Thế đấy, bắn tỉa xong lại ngâm thơ, chiến sĩ lạc quan thật”. Tới khu vực bắn tỉa, tôi được chứng kiến tài thiện xạ của cựu binh và tân binh trẻ. Địch thả dù tiếp tế, một tên ở gần trên cao điểm 311A (Nam sân bay) bò ra lấy dù. Thời cơ bắn tỉa đã tới. Trong vài chục phút, năm tiếng nổ, năm tên địch “về chầu âm phủ”. Sau bắn tỉa đến lượt phòng không ra tay. Máy bay địch không dám xuống thấp, dù thả cả vào chỗ chúng tôi. Anh em lấy được dù đạn 105, thuốc men và nhiều dù lương thực. Thắng - Trung đội trưởng bắn tỉa liền mở cuộc liên hoan mừng tôi trở về. Thịnh soạn lắm! Có cà phê, bánh bích quy và kẹo “củi mục” (kẹo socola đắng). Trên thành tường hầm trú ẩn có tờ báo tường “Báo thiện xạ”, trên đó có tên Thắng và 10 người khác, tổng cộng diệt được 20 tên địch. Sực nhớ ra điều gì Thắng gọi to: “Anh ơi, có thơ hậu phương đấy!”. Rồi đọc to:

“Quê em có sông Kinh Thầy,

Có động Kinh Chủ, có bàn cờ Tiên

Có đội du kích “yêng” hùng

Đánh giặc giữ làng, sản xuất tăng gia.

Từ ngày chiến cuộc nổ ra

Điện Biên thắng lớn, địch co vào đồn.

Ước mong chiến thắng hoàn toàn

Bộ đội về làng giải phóng quê ta”.

(Em gái quê hương - Trần Thị Tám)

Gần chín năm mới biết tin quê hương, vui quá! Tôi vỗ vai Thắng: “Tớ với cậu là đồng hương đấy!”. Thắng reo lên: “Thế mà đến hôm nay em mới biết”. Ngày hội ngộ vừa đồng hương, vừa đồng chí giữa đất Mường Thanh trùng điệp chiến hào, mịt mù khói đạn, mãi mãi ghi sâu trong ký ức tôi.

Chập tối ngày 18 tháng 4, trận tiêu diệt cứ điểm 105 bắt đầu. Đánh lấn, nên trận chiến diễn ra “êm ả”. Trong khoảng 2 giờ chúng tôi đã làm chủ trận địa. Tiêu diệt và bắt sống toàn bộ quân địch mà quân ta bị thương có 5 đồng chí, “Cách đánh này là thượng sách”.

Sau chiến thắng 105, chúng tôi xây dựng ngay trận địa ĐKZ, trọng liên 12 ly 7 để hợp với pháo cao xạ 37 ly khống chế sân bay. Anh Lê Đỗ Khôi - Chính trị viên tiểu đoàn chuyển lời khen của trung đoàn và ra lệnh, đêm ngày 18 tháng 4 đào hào cắt sân bay và đẩy mạnh bắn tỉa bằng các loại súng. Anh còn cho biết Hội nghị Giơ-ne-vơ sẽ họp ngày 26 tháng 4, chính giới Pháp nói: “Việt Nam giải quyết Hội nghị Giơ-ne-vơ ở Điện Biên Phủ”. Chúng ta phải quyết thắng, buộc địch phải lập lại hòa bình và công nhận nền độc lập của ta.

Đêm 21 đường hào cắt sân bay của đại đội tôi đã nối liền với đường hào Đại đoàn 308. Anh em 308 cho biết Đại đoàn trưởng Vương Thừa Vũ đi kiểm tra, ra lệnh phải đào nhiều hào “tay ngai” theo kiểu cứ điểm phòng ngự mới đánh bại được phản kích của địch. Chúng tôi chấp hành ngay và thầm nghĩ “Cụ Vũ” giỏi và sâu sát đáo để.

Sớm ngày 22 tháng 4, lợi dụng sương mù, bảy đại đội Âu Phi có 4 xe tăng dẫn đầu phản kích hòng chiếm hào, cắt sân bay. Chúng không ngờ, ta có một dãy cứ điểm phòng ngự. ĐKZ và cao xạ pháo hạ thấp nòng bắn thẳng, ba xe tăng địch bốc cháy. Nhiều lần xung phong bị bẻ gãy, địch bị tổn thất nặng. Chúng tháo chạy thục mạng. Và từ đây phản kích chấm dứt!

Đến thời gian này khu vực phòng ngự của tướng Đờ-cát chỉ vẻn vẹn còn một đường kính khoảng 2 ki-lô-mét. Sở chỉ huy tập đoàn cứ điểm nằm trong mọi tầm súng của ta. Tướng tá, binh sĩ, thương binh đều chui rúc trong bùn lầy, tuy địch còn hơn 1 vạn tên, nhưng thế đã cùng, tinh thần đã kiệt.

Lính pháp thua trận, đoàn quân lê dương cúi gằm mặt (Ảnh: nguyentandung.org).

Ngày 6 tháng 5, tôi được điều sang phía Đông, làm cán bộ dự bị cho trận đánh 506 và phụ trách công tác thương binh. Khoảng 5 giờ chiều ngày 7 tháng 5, anh Tô Thanh - Chủ nhiệm chính trị gọi tôi: “Khoan ơi! Anh em ơi! Điện Biên toàn thắng rồi!”. Từ chiến hào chúng tôi chạy ùa lên, ôm nhau hò hét, hát to bài “Vì nhân dân quên mình”. Dưới kia, đoàn tù binh lũ lượt, dài như “bất tận”, vừa đi vừa giơ cờ trắng, có những tên còn hát và kéo “ắc-coóc” nữa.

Trời hôm nay xanh, cao lồng lộng làm nội bật lá cờ quyết chiến quyết thắng đỏ thắm đang tung bay trên hầm Tướng Đờ-cát. Hình ảnh tuyệt vời đó mãi mãi in sâu trong tâm khảm tôi.

         

           Dương Trọng Khoan
            Cựu chiến binh tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ.
            Tác phẩm in trong Tập sách “Âm Vang Điện Biên”.
            NXB Thông tin và Truyền Thông -  năm 2014.