Khắp các địa phương nói chung và vùng đồng bào dân tộc thiểu số nói riêng, những nỗ lực bảo tồn, chấn hưng đã và đang được thực hiện. Song từng đó là chưa đủ, chưa “lấy lại được gì nhiều”, khi mà ngày ngày văn hoá đang bị “xâm thực”, đang bị “rửa trôi” ngay trước mắt chúng ta...

Cùng với Không gian cồng chiêng Tây Nguyên và Nhã nhạc cung đình Huế, hy vọng không lâu nữa, dân ca Quan họ Bắc Ninh là danh mục văn hoá thứ 3 của Việt Nam, được tổ chức UNESCO công nhận là Di sản Văn hoá phi vật thể thế giới. Với cả nước cũng như từng địa phương, trở ngại lớn nhất và cũng là trở ngại đầu tiên trong hoạt động bảo tồn văn hoá, đó là kinh phí. Trở ngại thứ hai, đó là tầm nhìn, là năng lực, là tâm huyết của lãnh đạo các cấp, các ngành - mà ở đây, đặc biệt là những người, những ngành có nhiều ảnh hưởng nhất. Tiếp theo, “rào cản” thứ ba đó là quá trình thực hiện - nghĩa là ai làm, làm gì và làm thế nào? Bởi một điều đơn giản mà ai cũng biết là khi đồng vốn bảo tồn không thật sự phát huy hiệu quả, thì chẳng những mục tiêu “bảo tồn” không đạt được mà còn “mất đi” những thứ khác. Cuối cùng, “cửa ải” thứ tư trên con đường bảo tồn, đó là nhận thức của người dân - những chủ thể văn hoá - về những giá trị văn hoá truyền thống của chính dân tộc mình. Trong khi theo thời gian, ngày một vắng đi những người hiểu biết, say mê và thực sự tâm huyết với văn hoá truyền thống các dân tộc; thì lớp trẻ bằng nhiều cách cả thụ động cũng như chủ động, đã “nhập” về cho dân tộc mình, làng bản mình, gia đình mình và bản thân mình thứ văn hoá lai căng thời thượng mà nhiều khi, chính họ cũng không hiểu biết gì.

Gần hai chục năm trở lại đây, các tỉnh Tây Bắc có một hoạt động rất hay là luân phiên 2 năm một lần tổ chức ngày hội thể thao - văn hoá; song song với đó là hội thi thể thao các dân tộc thiểu số trong khu vực I. Hội thi Thể thao Các dân tộc thiểu số lần thứ VI - Khu vực I, diễn ra cuối tháng 9/2009, tại TP. Yên Bái, tỉnh Yên Bái. Được biết Hội thi Thể thao Các dân tộc thiểu số lần thứ VII - Khu vực I, sẽ được tổ chức tại Điện Biên vào năm 2011. Trong điều kiện các tỉnh miền núi còn nhiều khó khăn, nhất là khó khăn về kinh tế, thì việc các ngày hội thể thao - văn hoá được tổ chức như thế, cũng là điều đáng ngợi khen.

Thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về văn hoá, những năm qua với tinh thần cộng đồng trách nhiệm, Bộ Văn hoá - Thể thao và Du lịch đã chỉ đạo việc hỗ trợ một phần kinh phí để các địa phương tiến hành phục dựng một số lễ hội tiêu biểu; bảo tồn, phục dựng một số làng, bản truyền thống; tăng cường giao lưu văn hoá cộng đồng dưới hình thức này hoặc hìmh thức khác. Theo thống kê của Cục Văn hoá cơ sở (Bộ Văn hoá - Thể thao và Du lịch), cả nước hiện có khoảng 9.000 lễ hội lớn nhỏ, 80% trong số ấy là loại hình lễ hội dân gian, tồn tại trong tâm thức nhân dân. Đến nay, điều đáng mừng là một số địa phương vẫn lưu giữ được một số lễ hội truyền thống. Tuy nhiên, thực tế cho thấy những lễ hội trên đang chịu tác động tiêu cực của nhiều yếu tố khách quan thời kinh tế thị trường, làm mai một bản sắc dân tộc và ít nhiều làm sai lệch yếu tố tâm linh cội nguồn của chúng. Đương nhiên, điều đó đặt ra câu hỏi trách nhiệm đối với cơ quan chuyên môn, các nhà quản lý có tâm và có tầm, trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá truyền thống các dân tộc.

Thông thường, nói đến Tây Bắc là người ta nghĩ ngay đến vùng có địa bàn rộng, giao thông khó khăn, kinh tế chậm phát triển, trình độ dân trí thấp, đời sống văn hoá tinh thần của nhân dân còn thiếu thốn so với mặt bằng chung của cả nước. Từ lâu, ở nhiều nơi trên địa bàn của Tây Bắc tồn tại những vấn đề cần được quan tâm giải quyết, như: những tập tục lạc hậu (hoặc nặng nề) trong ma chay, cưới xin, làm nhà mới... Lợi dụng vào những khó khăn của địa phương, các thế lực phản động ra sức tuyên truyền tín ngưỡng trái phép, gây nên những diễn biến phức tạp trong đời sống tâm lý của người dân cũng như ngoài làng bản, xã hội. Tại nhiều nơi, các thuần phong mỹ tục, trang phục, nhà cửa, vốn văn nghệ dân gian... đang bị biến dạng, lai căng, pha tạp một cách vụng về và kệch cỡm.

Đi tìm câu trả lời cho chiến lược bảo tồn, ta thấy ngoài quá trình đồng hoá và sàng lọc tự nhiên, thì văn hoá và bản sắc văn hoá đang đứng trước những thách thức ghê gớm của cuộc sống hiện đại, những áp lực thời công nghệ số, cùng các tệ nạn xã hội, mại dâm, nghiện hút, cờ bạc... Tại không ít nơi, cơ sở vật chất (thiết bị văn hoá) nghèo nàn, ngân sách đầu tư cho hoạt động văn hoá và đội ngũ cán bộ làm công tác văn hoá còn thiếu, lại yếu về chuyên môn, nghiệp vụ. Đặc biệt, chế độ thù lao cho một công trình văn hoá kể cả trong sáng tác, biểu diễn, sưu tầm, biên dịch... quá ư là bèo bọt; trong khi điều kiện sống và làm việc của giới văn nghệ sĩ còn nhiều khó khăn, vất vả. Có nơi, một giải thưởng dù rất khiêm tốn cho văn hoá - văn nghệ mà mấy nhiệm kỳ chưa thành hiện thực; càng bàn tính càng cho thấy chả mấy ai thực lòng quan tâm đến phong trào văn hoá - văn nghệ, đến cuộc sống, khát vọng và tâm tư các văn nghệ sĩ. Ngoài ra, còn vô vàn những lý do khiến văn hoá dân gian các dân tộc thiểu số đang ngày một nhạt phai, mà thật tiếc bởi có những điều không phải lúc nào cũng có thể nói ra...
 

Theo BĐBP