Một trong những nền văn hoá có khả chi phối nhiều nhất, chính là văn hoá Thái với rất nhiều trường ca, truyền thuyết, các điệu múa mà tiêu biểu là múa xoè

Một đặc điểm mà ta dễ nhận biết nhất, đó là rất nhiều và rất nhiều tên gọi các vùng đất, các sông, suối, núi, đồi... ở Tây Bắc nói chung và Điện Biên nói riêng được đặt theo ngôn ngữ Thái và đương nhiên, có xuất xứ từ các câu chuyện dân gian Thái...

Nếu ở Điện Biên có hồ U Va với sự tích dây Khau cát nối mặt đất với bầu trời, cho phép con người giữa hai cõi này có thể đi lại “thăm” nhau; thì ở huyện Phong Thổ - Lai Châu, hiện còn con suối nước trong vắt, róc rách trong dòng chảy là câu chuyện về nàng Han như một “Gianđa Thái” thời số hoá. Đó là một “thần vệ nữ” đánh giặc vô song mà yêu cũng vô thường. Người dân trong vùng quả quyết đêm giao thừa nào nàng Han cũng hiện xuống và tắm thoát y ở mó nước cũ, vẫn với tấm thân ngà ngọc như thuở nàng tạm biệt hạ giới bay lên trời! Tiêu biểu là truyện kể về hai vợ chồng ải Lậc Cậc đư¬ợc Then cử xuống xây dựng lại trần gian sau nạn Đại Hồng Thủy. Hai ông bà đã có công khai phá 4 cánh đồng “đại đại điền” ở vùng Tây Bắc, là: Thanh - Lò - Than - Tấc. Ngoài ra, chúng ta có thể kể ra rất nhiều những tên rừng, tên núi, tên sông... có nguồn gốc từ tiếng Thái; bên cạnh đó là tên một loài hoa nổi tiếng với tư cách vừa là danh từ vừa là tính từ: Hoa Ban!... Trong truyền thuyết “ải Lậc Cậc”, sau khi bóc tách lớp vỏ hoang đường ta nhận được bài học giáo dục về tình yêu lao động; thậm chí vừa hăng hái lao động làm ra của cải vật chất, vừa anh dũng chiến đấu chống lại kẻ thù để bảo vệ làng bản, nương đồng. Chính hệ thống mương - phai - lái - lịn với những guồng nước khổng lồ, đã đưa dân tộc (DT) Thái lên hàng xuất sắc nhất trong số những tộc người của “nền văn minh lúa nước vùng cao”.

Trong quá khứ sinh thành suốt chiều dài lịch sử, để có thể cùng tồn tại và cùng phát triển, các DT Tây Bắc đã dựa vào nhau trong cuộc đấu tranh chống giặc ngoại xâm, chống lại thú dữ và thiên nhiên khắc nghiệt. Quá trình đó, văn hoá nảy sinh trong cái đa chiều, đa dạng, đặc trưng và hoà hợp, vừa đồng đại vừa lịch đại, cùng với những loại hình văn hoá vật thể, như: Nhà ở, trang phục, phương tiện sản xuất và dụng cụ sinh hoạt... là các loại hình văn hoá tín ngưỡng và lễ hội. Bên cạnh đó, chiếm một vị trí đáng kể trong đời sống tâm linh của bà con, là vô số các biểu hiện của văn hoá với những làn điệu dân ca, dân vũ, các tác phẩm văn học dân gian mà phần nhiều là tác phẩm truyền khẩu (bất thành văn)...

Kể từ khi nước nhà giành được độc lập từ tay đế quốc, thực dân và nhất là hơn 20 năm đổi mới vừa qua, được sự quan tâm của Đảng và Chính phủ, các DT Tây Bắc luôn nêu cao truyền thống đoàn kết, quyết tâm xây dựng Tây Bắc trở thành vùng KT - VH - XH phát triển và phồn vinh. Từ 3 thành viên sáng lập, gồm Sơn La, Hoà Bình và Lai Châu (cũ), đến nay chương trình “Ngày hội VH - TT các DT Tây Bắc” có 6 thành viên: Sơn La, Hoà Bình, Lai Châu, Lào Cai, Yên Bái và Điện Biên. Từ kỳ hội thứ nhất tổ chức vào tháng 10/1992 tại thị trấn Mộc Châu (Sơn La), đến nay ngày hội đã trải qua 18 năm với 11 kỳ sum họp cả thảy. Tây Bắc là nơi sinh tụ lâu đời của 3,6 triệu đồng bào, thuộc 33 DT anh em - Nơi mà hàng nghìn đời qua, bản sắc văn hoá các DT thiểu số đã đi vào lịch sử, đi vào thơ ca để làm nên một vùng văn hoá ngưng đọng đâu đó những tinh chất lấp lánh thuần khiết Folklore. Mấy năm gần đây, bằng những cố gắng lớn trên nhiều phương diện, các huyện: Tủa Chùa, Tuần Giáo và Điện Biên đã tổ chức được một số ngày hội văn hoá - thể thao DT Mông. Mới đây nhất, đầu tháng 10/2009, lần thứ 2 huyện Điện Biên tổ chức giao lưu văn hóa, thể thao DT Mông với hàng trăm vận động viên, diễn viên đến từ các xã: Nà Tấu, Nà Nhạn, Mường Phăng, Mường Nhà, Na Ư... Trong tình hình 100% các trường học trong tỉnh được trang bị đường truyền Internet băng thông rộng, thì đây là dịp khơi dậy những giá trị văn hoá tinh thần, góp phần bảo tồn, phát huy bản sắc văn hoá truyền thống của đồng bào Mông, trước cuộc “xâm lăng” của các hình thái văn hoá khác.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu trên tất cả các lĩnh vực đời sống - xã hội; thì mặt trái của cuộc sống thời kinh tế thị trường cũng đã và đang bộc lộ những vấn đề cần phải bổ sung, điều chỉnh kịp thời; từ tầm vĩ mô xuống các địa phương, các DT, các bản làng và thậm chí đến từng cá nhân mỗi con người. Hẳn chúng ta đều biết trong nền văn hoá của một DT bất kỳ, lễ hội luôn chiếm một vị trí đặc biệt và có tầm ảnh hưởng cũng hết sức đặc biệt. Nhưng thật tiếc là hiện nay rất nhiều lễ hội của rất nhiều DT, con người “đương đại” chúng ta chỉ còn biết láng máng qua các tài liệu DT học, qua các liên hoan văn hoá thảng hoặc được tổ chức dưới ánh đèn cao áp với dàn nhạc điện tử đập buốt cả óc. Đơn cử như hội Hạn Khuống của DT Thái được Uỷ ban Hành chính khu Tự trị Tây Bắc ra chủ trương khôi phục từ năm 1956, nhưng đến nay tình hình vẫn không có gì đáng để lạc quan. Hơn nửa thế kỷ qua, ngay cả các cụ già người Thái, ai may mắn lắm cũng chỉ vài ba lần được thấy Hạn Khuống xuất hiện một cách gượng gạo và khô cứng ở nơi này nơi kia. Xin thưa, đó là những Hạn Khuống được làm để quay phim chụp ảnh, làm để tiêu tiền dự án và làm bởi những người không am tường bao nhiêu về văn hoá Thái nói chung và Hạn Khuống nói riêng.

Theo Quyết định số 679 ngày 14/4/2004 của UBND tỉnh Điện Biên, Bảo tàng Dân tộc tỉnh Điện Biên được chia tách và hoạt động độc lập. Kể từ bấy, Bảo tàng này chỉ sở hữu duy nhất một Nhà trưng bày xây từ năm 1983, có diện tích 120m2, chỉ đủ để bày một cách “ví dụ” 440 hiện vật trong số gần 4.000 hiện vật đang phải cất kỹ trong kho một cách phản nguyên tắc nghiệp vụ. Trong tình thế “bất khả kháng”, vào đúng dịp “Ngày hội VH - TT các DT Tây Bắc, lần thứ IX” (từ ngày 3 - 6/11/2005) diễn ra tại TP. Điện Biên, nhưng “Nhà trưng bày Văn hoá các dân tộc tỉnh Điện Biên” vẫn lạnh lùng cửa đóng then cài(!). Trong khi, lẽ thường ai cũng biết đây là dịp để chúng ta tuyên truyền, quảng bá nền văn hoá truyền thống của 21 dân tộc Điện Biên, vào đúng những ngày không thể ý nghĩa hơn, trước những vị khách không thể nhiệt huyết hơn. Nhân đây, xin được đề cập một vấn đề “cực chẳng đã”, đó là cách thức các tỉnh Tây Bắc luân phiên tổ chức “Ngày hội VH - TT các DT Tây Bắc”. Đã đành quy mô ngày hội, thể thức tranh tài và nói chung nhiều thứ nữa... do địa phương đăng cai quyết định. Song dẫu sao, xin đừng biến ngày hội văn hoá thành nơi xác lập kỷ lục. Nói cách khác, nếu muốn, xin hãy chứng minh khả năng “kỷ lục” của đơn vị chủ nhà bằng việc tổ chức ngày hội một cách bài bản, chuyên nghiệp, trang trọng, tiết kiệm mà vẫn chất lượng. Xin hãy làm văn hoá một cách thật văn hoá, vì một môi trường văn hoá đến độ trung thực, tinh khôi, vô tư và tràn đầy khát vọng...

Để kết thúc bài viết nhỏ này, xin mượn một ý của GS-TS Tô Ngọc Thanh - người đã và đang dành rất nhiều tâm sức cho công cuộc bảo tồn văn hoá các DT thiểu số Việt Nam, rằng: Vì những lý do xã hội - văn hóa mà một số DT có số dân chỉ còn vài trăm người, lại đang đứng bên bờ vực của sự diệt vong. Bởi một mặt vì bà con không thể kết hôn với nhau, do chỗ tất cả đều là họ hàng, vì thế sẽ phải kết hôn với người của DT khác. Và một mặt vì văn hóa của họ sớm muộn sẽ hòa tan vào văn hóa các DT mà họ có quan hệ hôn nhân... Việc cấp bách là phải sưu tầm để giữ lại tất cả những gì còn kịp làm đối với văn hóa của họ. Phải chăng, đó là trách nhiệm của chúng ta?

Một câu hỏi lớn nhưng sợ rằng mãi mãi không có ai đáp lời...
 

Theo BĐBP