Với quan điểm, chỉ có thể giữ và phát triển rừng bền vững bằng sinh kế thay thế cho người dân, dự án đang mở ra hướng giữ rừng và phát triển rừng hiệu quả.

Rừng suy thoái nhanh

Theo hiện trạng và quy hoạch ba loại rừng tỉnh Điện Biên, năm 2006 toàn tỉnh có hơn 760 nghìn ha đất rừng, trong đó 94% là rừng phòng hộ; đến năm 2010 diện tích đất rừng còn khoảng hơn 600 nghìn ha, trong đó rừng phòng hộ chiếm khoảng hơn 70%. Diện tích đất rừng ngày càng thu hẹp và diện tích rừng phòng hộ cũng bị thu hẹp đáng kể. Nhiều diện tích đất rừng đã bị người dân khai thác, chuyển đổi thành đất nương rẫy nhưng hiệu quả thu được từ sản xuất nương rẫy chưa cải thiện đời sống người dân.

Qua khảo sát, phân tích của Dự án Quản lý bền vững rừng đầu nguồn Tây Bắc cho thấy, diện tích rừng ở Điện Biên bị suy giảm nhanh có nguyên nhân từ tác động của chính sách định canh định cư. Đó là do người dân có tập tục canh tác đốt nương làm rẫy trong khi tỉnh lại có quá ít diện tích đất bằng phẳng để quy hoạch đất sản xuất. Việc giao đất, giao rừng cũng như phổ biến các mô hình nông lâm kết hợp dường như không hiệu quả với phần lớn đồng bào dân tộc thiểu số. Mặt khác, việc giao đất rừng cho người dân vẫn chưa hoàn tất trên thực địa trong khi một số mô hình nông lâm kết hợp chủ yếu chỉ dừng ở mức độ trình diễn chứ không được phổ biến nhân rộng một cách hiệu quả. Trong khi đó, việc phân loại rừng phòng hộ dựa trên chức năng của khu vực rừng nên diện tích đất phòng hộ rất lớn mà lợi ích người dân được hưởng trực tiếp từ rừng lại rất hạn chế. Bởi với mức hỗ trợ 200 nghìn đồng/ha/năm cho công tác quản lý và bảo vệ rừng phòng hộ thực sự chưa mang lại lợi ích để người dân có thể gắn bó với rừng. Tuy nhiên, tỉnh cũng đang thực hiện việc chuyển đổi từ rừng phòng hộ sang rừng sản xuất, phấn đấu đến năm 2020 rừng sản xuất sẽ chiếm khoảng 1/3 diện tích rừng.

Từ thực tế trên, JICA đánh giá một nửa diện tích rừng ở Điện Biên phát triển tốt và nửa còn lại là rừng đã suy thoái với nhiều đồi núi trọc. Với chủ trương chuyển đổi rừng phòng hộ sang rừng sản xuất của tỉnh Điện Biên, theo JICA đây là một tín hiệu tốt để giúp người dân địa phương được hưởng nhiều hơn những lợi ích từ rừng. Tuy nhiên nếu không có sự quản lý kiểm soát tốt trong kế hoạch chuyển đổi thì rừng sẽ bị sử dụng quá mức và không thể phát triển bền vững. Trong khi đó, Điện Biên có vị trí rất quan trọng vì khu vực này là rừng đầu nguồn của 3 con sông lớn đổ về phía hạ du và đổ ra biển. Rừng tại khu vực này còn có vai trò giữ đất, bảo vệ cảnh quan thiên nhiên. Chính vì những lý do đó, JICA đã quyết định ký kết, triển khai dự án quản lý rừng bền vững vùng đầu nguồn Tây Bắc tại địa bàn tỉnh Điện Biên; trong đó giải pháp sinh kế thay thế được JICA lựa chọn làm mục tiêu khi triển khai dự án này.

Quản lý rừng bền vững = phát triển sinh kế cho người dân

Dự án quản lý rừng bền vững vùng đầu nguồn Tây Bắc được triển khai trong 5 năm (2010 - 2015) và chia làm 2 giai đoạn. Ông Toshio Nagase, Phó Trưởng Đại diện Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản tại Việt Nam cho biết: Đây là dự án đầu tiên về lâm nghiệp của JICA được triển khai tại Điện Biên. Dự án quan tâm đến việc phát triển lâm nghiệp, giữa quản lý rừng với phát triển sinh kế để người dân gắn bó với rừng, bảo vệ rừng và hy vọng Dự án sẽ mở ra một giai đoạn mới về phát triển lâm nghiệp tại Điện Biên.

Hiện nay, sinh kế của phần lớn người dân đều phụ thuộc quá nhiều vào rừng, họ triệt để khai thác rừng ngay cả khi cây chưa đủ tuổi, vì vậy rừng sẽ không thể phát triển bền vững được. Do đó dự án sẽ hướng người dân khai thác, sử dụng các sản phẩm khác như tre, trúc… chứ không phải là gỗ nhằm tăng thu nhập bằng tiền cho người dân. Ngoài ra, dự án sẽ hỗ trợ tăng cường gia tăng năng suất trong các sản phẩm nông nghiệp nhiều hơn thông qua quy trình chế biến. Với mục tiêu đó, trong những tháng đầu tiên triển khai, Dự án tập trung khảo sát, lựa chọn địa điểm thử nghiệm để làm cơ sở nhân rộng ra các địa bàn khác trong giai đoạn sau. Căn cứ tiêu chí lựa chọn, bước đầu, Dự án khảo sát tại 13 bản của 6 xã thuộc địa bàn các huyện Điện Biên, Điện Biên Đông thông qua việc tìm hiểu thực tế nhu cầu của người dân địa phương và tìm kiếm được ý kiến đồng thuận của người dân để lên kế hoạch phát triển rừng và đảm bảo sinh kế bền vững.

Từ kết quả khảo sát, Dự án đã lựa chọn 6 bản và địa bàn xã Tà Lèng (TP Điện Biên Phủ) làm các điểm thử nghiệm trước khi nhân rộng. Tại các điểm lựa chọn này, các ý tưởng của Dự án sẽ được thực hiện triệt để và tiếp tục chỉnh sửa trong quá trình thực hiện, đảm bảo hiệu quả cao nhất. Dự án đưa ra 3 giải pháp thực hiện tại các điểm thử nghiệm. Thứ nhất, tạo thu nhập cho người dân thông qua việc tiếp thị sản phẩm tới các thị trấn, thị tứ nhằm thúc đẩy việc quản lý bền vững diện tích rừng tự nhiên và phát triển rừng trồng. Thứ hai, quản lý bền vững và phát triển rừng từ tạo thu nhập thông qua cung cấp nguyên liệu thô cho chế biến công nghiệp nhờ vào hệ thống giao thông tiện lợi hiện có. Thứ ba, tạo thu nhập từ việc giao khoán sản xuất các loại cây công nghiệp hàng hóa (cao su, gỗ…).

Để thực hiện Dự án, các chuyên gia của JICA sẽ trực tiếp làm việc tại Điện Biên, đào tạo, hướng dẫn cán bộ thuộc Dự án triển khai các mô hình thí điểm. Song song với việc tăng cường năng lực của các bên tham gia dự án bằng cách vừa học vừa làm, JICA cũng sẽ có một dự án tăng cường năng lực giáo dục đào tạo ngành nông lâm nghiệp cho Trường Đại học Tây Bắc nhằm hỗ trợ tăng cường hiệu quả của Dự án tại khu vực.

Đại diện JICA tại Việt Nam cũng cho rằng: JICA đã xây dựng nhiều phương án tiếp cận khác nhau song tùy vào thực tế địa điểm thử nghiệm để áp dụng từng phương án, trong đó ưu tiên việc lắng nghe người dân muốn gì để lồng ghép các phương án, đảm bảo hiệu quả của dự án. Mục tiêu chính của dự án là làm sao kết hợp được sử dụng rừng và các phương pháp sinh kế thay thế để kéo dài chu kỳ của rừng từ 10-20 năm trước khi người dân khai thác, đảm bảo tính cân bằng phát triển sinh kế của người dân và bảo tồn rừng.

Theo www.baodienbienphu.com.vn