Cả một tuần như thế, cuối tuần cậu mới vượt mấy chục cây số đường rừng về nhà lấy lương thực tiếp tế, có sức mà đeo đuổi con chữ. Nhưng hỏi có muốn bỏ học không, thì bọn trẻ đều lắc đầu.

Trường nội trú

Trường tiểu học Rạng Đông, xã Phình Sáng, nằm hứng nắng hứng gió giữa lòng thung lũng, gần như chẳng có một bóng cây to. Khu nội trú của trường Rạng Đông là một dãy nhà cấp 4 lem nhem, xộc xệch.

Cả dãy có 5 phòng, hai phòng hai đầu làm kho, một phòng làm bếp, còn lại là một phòng ở cho con trai và một phòng ở cho con gái. Cả hai căn phòng giống nhau, trống trải, cửa hở hoang hoác. Trong phòng chẳng có gì ngoài mấy cái giường tầng bằng sắt han rỉ. Chăn màn thì đứa có đứa không, có thì cũng chỉ là cái chăn bông gạo cũ, chẳng hiểu bọn trẻ chống chọi với giá rét thế nào. Tất cả tài sản của trẻ con ở trường là túi sách với bao gạo.

95% học sinh trường Rạng đông là người thiểu số. Ảnh: Việt Ân

Thấy người lạ, bọn trẻ xúm lại, vừa ngại ngùng đùn đẩy nhau nói chuyện, vừa tò mò quan sát khách thăm bằng những đôi mắt trong veo dưới đám tóc cháy nắng. Hỏi các cháu ăn cơm chưa, Lờ Thị Cở, 10 tuổi, học sinh lớp 4A2, gật đầu, rồi cùng bạn là Vàng Thị Sáng dẫn chúng tôi sang bếp. Gọi là bếp, nhưng chỉ có mấy cái nồi nhôm bồ hóng bám đen đặt trên mấy thanh sắt kê cao. Nồi rỗng không. Hỏi ăn cơm với gì, Cở bảo ăn không thôi.

Sang phòng con trai, một nồi mì suông lõng bõng đặt trên giường, sợi mì đã trương lên trắng phớ.  Hỏi nồi mì của ai đây, một cậu bé chỉ vào đám con trai nói lúng búng cái tên gì đó như là Lử, rồi im bặt, đứng đu đưa cạnh cột giường. Nồi mì nguội ngắt vì bọn trẻ còn mải chơi, hay vì đám người lạ chúng tôi quấy rầy bữa ăn của chúng.

Cô hiệu trưởng  Hoàng Thị Huê cho biết, ngoài điểm trường chính này thì trường còn 6 điểm lẻ nữa,  xa nhất là  Sáng Nhè cách đây 8 cây số. Các điểm lẻ có lớp một đến lớp ba, 4 điểm có phòng học nhà cấp 4, còn ở Sáng Nhè và Bon B là nhà tạm. Đường vào các điểm lẻ là đường rừng núi, trời tạnh ráo thì đi xe máy được, trời mưa đến đi bộ cũng khó. Trường có 324 học sinh, tới 313 em là người dân tộc. Nhà ở tít trong những làng bản vùng sâu vùng xa, đi bộ đến trường có khi mất cả nửa ngày, cả ngày trời, nên nhiều em ở bán trú. Suốt tuần ở trường, đến cuối tuần mới về nhà lấy gạo, lấy muối.

Ở điểm trường chính mà học sinh còn ăn ở khổ thế, thì ở các điểm lẻ các em còn vất vả đến thế nào. Theo một báo cáo của UBND tỉnh Điện Biên và UNICEF, các trường bán trú là nhân tố giúp nâng cao tỉ lệ trẻ em vùng sâu vùng xa ở Điện Biên đi học, nhưng rất nhiều cơ sở bán trú vẫn còn trong tình trạng nghèo nàn, chỉ xây bằng tre và đất không đủ an toàn và ánh sáng cho học sinh.  Số lượng các phòng bán trú vững chắc chỉ đáp ứng 16% nhu cầu, 94% nhà bếp và thiết bị cấp nước trong tình trạng tạm thời. Nhà cửa tuềnh toàng, nên có khi, trẻ con ngủ say đầu gối lên bao gạo, trộm lẻn vào phòng nhấc cả đầu chúng lên nẫng gạo đi mà chúng chẳng hề hay biết – cô Hoàng Thị Huê kể. Vùng này kẻ nghiện nhiều, trộm cắp chẳng từ cái gì.

Chị  Bùi Thị Hương - Phó Chủ tịch Uỷ ban Nhân dân huyện Tuần Giáo - cho biết, Tuần Giáo là huyện rất nghèo, có xã đặc biệt khó khăn, địa bàn vùng núi phức tạp, tỉ lệ nhiễm HIV/AIDS cao, tỉ lệ tảo hôn, trẻ chưa được cấp khai sinh cao. Huyện tuyên truyền vận động nhưng bà con nhận thức còn hạn chế lắm. Tuần Giáo là huyện nghèo của Điện Biên, Điện Biên lại là tỉnh gần như nghèo nhất trong cả nước. Nhiều con số của Điện Biên đang ở mức “đội sổ”: Trẻ sơ sinh và trẻ dưới 5 tuổi chết vẫn ở mức khoảng 33% trong khi tỉ lệ chung của cả nước là 15%, trẻ suy dinh dưỡng ở Điện Biên là 22% còn của cả nước là khoảng 17%.

Lờ Thị Cở, Vàng Thị Sáng, học sinh lớp 4A2.

Cót thóc đi xin

Nói chuyện trộm, cô giáo Nguyễn Thị Hằng dạy nhạc, dẫn tôi đi xem dãy nhà nội trú của giáo viên. 5 phòng nội trú, hơn 10 giáo viên ở lại, cũng như học sinh đến cuối tuần mới về.  Giáo viên ở Điện Biên ai cũng phải đi vùng sâu vùng xa 3 đến 5 năm. Cô Hằng, nhà ở thị trấn, mới 25 tuổi, thấy mình còn trẻ nên viết đơn xung phong đi trước, gửi con trai 4 tuổi ở nhà với bà nội.  Mỗi cuối tuần về với con, cô Hằng phải xách hết đồ đạc chở về theo. Không thì trộm vào khoắng hết.

Phòng bên, cô Hà Thị Khuyên lấy chồng là anh Vàng A Tòng, cũng là giáo viên của trường, vừa cưới cuối năm ngoái,  có lần bị trộm khoắng sạch quần áo chăn màn. Ai nhà xa quá không chở hết về thì đem đồ  sang gửi phòng đồng nghiệp có khoá chắc chắn hơn. Trong những căn phòng ngổn ngang, thật  mừng khi phát hiện ra nhiều thầy cô có máy tính.  Có người có máy tính bàn, có người có máy tính xách tay. Trường vừa được kết nối Internet đầu năm 2011 này. Ở nơi này đó là đã mở ra cả một chân trời.  Nhưng cũng chỉ ở điểm chính mới có. Ở các điểm lẻ, cô hiệu trưởng rất mong được hỗ trợ các phương tiện giao tiếp, nghe nhìn giúp các thầy cô tiếp cận thông tin, tăng hiệu quả dạy và học. 

Nhiều địa phương của Điện Biên, ngân sách hỗ trợ cho trẻ bán trú đang giảm từ 70 nghìn đồng xuống còn khoảng 40 đến 50 nghìn một tháng vì số trẻ bán trú tăng nhanh so với ngân sách được phân bổ. Ở đây, nhiều em đủ ăn là may rồi, cô giáo Nguyễn Thị Hằng bảo thế. Trong số 11 em ở nội trú, có 7 em có thẻ hộ nghèo, gia đình được trợ cấp 140 nghìn mỗi tháng. Thế nhưng đến bữa, có cơm ăn là may rồi. Trường thu 60 nghìn đồng tiền hoạt động một năm mà nhiều gia đình không có mà nộp, có lớp đến nửa lớp không thu được, cô Hằng cho biết.

Bữa trưa suông thế này, nhưng các em không muốn bỏ học.

Chị Cà Thị Đại - người dân tộc Kháng, mẹ của em Quàng Thị Thơm, học sinh lớp 3A1 - nói tiếng phổ thông lơ lớ, kể chuyện nhà chị trông cậy cả vào ruộng nương, mỗi năm thu hoạch được 6-7 tạ đến một tấn thóc, với hơn 6 tấn ngô.  6 năm trước làm nhà, chị phải vay 10 triệu đồng, năm nay mới trả xong. Trên này người ta hay vay trả bằng ngô. Vay ngô lãi suất thấp hơn, chỉ 2%, còn vay tiền lãi tới 4%. Trả xong nợ nhà, chị còn nợ tiền làm bể, mua máy bơm từ năm ngoái. 

Ngô để trả nợ, còn thóc để ăn, năm được mùa thì đủ, mất mùa thì thiếu. “Mất mùa thì đan cót đi xin thóc - chị bảo - xin của người Mông, người Kháng, ai có thì cho, lúc mình có thì cho người ta”. Nhưng chị vẫn quyết tâm cho hai đứa con đi học. “Đi học bọn trẻ biết chữ, biết nhiều thứ, cái gì hay nên làm, cái gì không” – chị nói.

Nhưng không phải người mẹ nào cũng nghĩ xa như chị. Mặc dù tỉ lệ trẻ đi học tiểu học ở Điện Biên lên tới 95%, nhưng chỉ có 65% trẻ hoàn thành bậc tiểu học.  Tỉ lệ trẻ em người dân tộc thiểu số và trẻ em gái bỏ học còn lớn hơn, ba năm học gần đây đều có xấp xỉ 90% trẻ em người thiểu số bỏ học ở bậc tiểu học, lên trung học cơ sở và trung học phổ thông thì ít hơn, nhưng cũng trong vòng 60-80%.

Đường từ thành phố Điện Biên Phủ xuống xã Phình Sáng chừng 80 cây số. 50 cây số đầu đến huyện lỵ Tuần Giáo đi chỉ mất 1 tiếng đồng hồ. Nhưng quãng đường 30 cây số còn lại, thời gian đi gấp 3 lần. Toàn là đường đất gập ghềnh, lầy lội, đi ôtô ngất ngư, xóc nẩy, đầu thỉnh thoảng lại cộc vào thành xe côm cốp. Đường đến trường của trẻ em miền núi khó khăn vô vàn. Không chỉ là trèo đèo lội suối, cách trở gập ghềnh. Cản trở các em còn là nghèo đói, là các tệ nạn xã hội, là nhận thức hạn chế hay những hủ tục lâu đời, là sự tụt hậu của các nhóm người dân tộc thiểu số, của trẻ em gái.

Chi tiêu công cho y tế và giáo dục của Điện Biên đã tăng gấp nhiều lần so với cách đây vài năm, nhưng vẫn còn rất nhiều việc phải làm để trẻ em ở Phình Sáng được ăn no mặc ấm, được học hành đầy đủ. Để cậu bé có tô mì suông thực hiện được mong ước không phải bỏ học, để người mẹ không còn lo đan cót đi xin thóc nuôi con. 

Theo laodong.com.vn