Như mọi người đều biết, buổi hồng hoang của lịch sử trái đất, lòng chảo Mường Thanh vốn là một biển nước mênh mông được bao bọc bởi những cánh rừng nguyên sinh tầng tầng lớp lớp. Bằng chứng thuyết phục cho kết luận này, đó là những vỉa than nằm rải rác trên những triền núi Pú Hồng Mèo (khu Đông) sang Pú Tà Cọ (khu Tây) thung lũng Điện Biên hiện nay. Trải qua những biến thiên lịch sử, Mường Thanh luôn giữ vai trò một trung tâm hành chính - kinh tế không chỉ với riêng Lai Châu - Điện Biên, mà với cả vùng Tây Bắc rộng lớn. Hơn hai thập niên qua kể từ ngày thị xã Điện Biên Phủ được thành lập, rồi nâng cấp lên TP. Điện Biên Phủ, nhưng xem ra việc quy hoạch xây dựng thành phố chưa xứng tầm và cần thiết phải điều chỉnh để đúng hướng hơn.

Nằm trên lộ trình đó, trong tầm nhìn chiến lược 2010 - 2020, nhiều năm qua, đặc biệt từ khi Chính phủ ban hành Nghị định 110/2003 nâng cấp thị xã lên thành phố, mỗi năm TP. Điện Biên Phủ được nhà nước đầu tư hàng trăm tỷ đồng cho việc xây dựng hạ tầng đô thị. Sáng ngày 9/11/2013 tại khách sạn Mường Thanh (TP. Điện Biên Phủ), phát biểu tại Hội thảo: “Kiến trúc sư với Điện Biên Phủ - Bảo tồn và phát triển”, Kiến trúc sư Nguyễn Tấn Vạn - Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam - nêu rõ: Về cơ bản, kiến trúc xây dựng vùng Tây Bắc nói chung và thành phố Điện Biên Phủ nói riêng, là phương thức tổ chức không gian các cụm dân cư, bản làng, mang phong cách riêng biệt và đặc trưng, phản ánh sắc thái của một vùng văn hóa đa sắc tộc. Theo đó, quần thể kiến trúc luôn phân biệt rõ không gian sản xuất hàng hóa với không gian sinh sống, bằng sự ngăn chia của cảnh quan: Có thể đơn giản chỉ là các lũy tre, sông suối, gò bãi... Quần thể kiến trúc luôn luôn gắn với hình thể tự nhiên, như một bộ phận không thể tách rời. Độ cao các quần thể kiến trúc thường nằm ở chân núi hoặc lưng sườn núi, phía dưới là đồng ruộng. Bên trên các quần thể kiến trúc thường là các trang trại với những loại cây trái thích hợp các điều kiện thổ nhưỡng tiểu vùng. Mô hình cấu trúc của quần thể kiến trúc phổ biến ở dạng răng lược, xương cá, hoặc chia ra các nhánh nhỏ (hiếm thấy các tổ chức tuyến bố trí theo hình vòng cung). Trục chính của các khu dân cư (làng, bản, khu phố) gồm các đường dốc hoặc bậc lên xuống tự nhiên.

Hầu hết các công trình kiến trúc được sử dụng nguyên liệu tại chỗ của địa phương (nhà sàn Thái cổ truyền là một ví dụ), kỹ thuật xây dựng tuân thủ luật lệ truyền thống, quy mô xây dựng phù hợp với đặc điểm của vật liệu, dựa trên những quy ước của họ mạc hoặc của cả một tộc người. Kiểu dáng kiến trúc của dân tộc Thái được xem là nét đặc trưng cho văn hóa ở của vùng Tây Bắc, với những chiếc cầu thang lẻ nhịp, chái nhà hình mai rùa, phần giữa mái nhô cao hơn một chút, nóc nhà nhấp dần về hai đầu hồi và kết thúc bởi cái khau cút độc đáo. Bố cục mặt bằng phân định ngôi thứ “song hạ” giữa các thế hệ và các hoạt động sinh hoạt đặc thù. Tính cộng đồng trong các cụm dân cư luôn được đề cao. Yếu tố bản địa luôn thể hiện đậm nét trong ứng xử kiến trúc vùng cao.

Trên cơ sở những đặc điểm chung của một đô thị miền núi, các nhà thiết kế đi sâu vào khai thác làm nổi bật cái riêng, cái đặc thù của TP. Điện Biên Phủ. Trước hết, đó là một TP. lịch sử gắn với các di tích của chiến dịch Điện Biên Phủ 1954: Gồm các cụm trận địa, cụm đồi, cụm pháo, hệ thống thông hào... và các điểm di tích đơn lẻ như: hầm Đờcát, sân bay Mường Thanh, sân bay Hồng Cúm, đường kéo pháo, xe tăng... Để giữ vững các tiêu chí đô thị loại 3 và trong tương lai sẽ nâng cấp lên cao hơn, TP. Điện Biên Phủ cần có nhiều công trình văn hóa công cộng, cơ sở phúc lợi xã hội, các khu vui chơi giải trí, luyện tập và thi đấu thể thao... Nhu cầu mở rộng và hoàn chỉnh không gian đô thị theo hướng hiện đại và tân tiến, là xu hướng khách quan và tất yếu. Điều đó, đòi hỏi các nhà quản lý phải cân nhắc thật kỹ, trước khi đưa ra các quyết định cho phép đầu tư xây dựng bất cứ công trình nào, thuộc nhóm kiến trúc nào. Trên thế giới, điển hình là các quốc gia châu Âu, trong quy hoạch đô thị người ta đặc biệt chú ý tới yếu tố bảo tồn và phát huy các giá trị lịch sử và văn hóa - nó nằm trong kế hoạch tổng thể từ quan điểm chỉ đạo tầm vĩ mô, đến thiết kế, nguồn vốn đầu tư lẫn biện pháp triển khai và tiến độ xây dựng nói chung.

Mới đây, tại văn phòng UBND TP. Điện Biên Phủ, bên tấm bản đồ khổ lớn về quy hoạch, sử dụng đất đến năm 2020 của thành phố, ông Nguyễn Huy Dự - Chủ tịch UBND TP. Điện Biên Phủ - nói một cách hào hứng và thật tâm đắc, đại ý: Do Điện Biên Phủ là thành phố lịch sử - văn hóa nên trong rất nhiều nội dung về quy hoạch, lãnh đạo thành phố luôn xác định rõ ràng và dứt khoát vai trò lịch sử và lợi ích xã hội của hệ thống các di tích lịch sử, di chỉ khảo cổ cũng như các giá trị văn hóa đa tầng, đa dạng cả vật thể lẫn phi vật thể. Chỉ khi nào làm được điều ấy, chúng ta mới có thể đề ra những chủ trương đúng đắn, giải pháp đúng đắn và cả các bước triển khai thực hiện cũng đúng đắn. Trong diện mạo chung có thể trộn lẫn của một đô thị miền núi, TP. Điện Biên Phủ sẽ mang trên mình những nét riêng độc đáo không thể có ở bất cứ đâu, đó là quần thể di tích Chiến thắng Điện Biên Phủ được xếp hạng đặc biệt cấp quốc gia. Đây chính là một ưu thế hơn hẳn mà lịch sử dân tộc ưu ái cho Điện Biên...

Điều ông Nguyễn Huy Dự trao đổi rất trùng hợp với ý tưởng của các nhà chuyên môn: Vấn đề gìn giữ bản sắc văn hóa khi quy hoạch kiến trúc xây dựng TP. Điện Biên Phủ, là tổ chức các dạng công viên du lịch, vui chơi giải trí ven sông Nậm Rốm, tạo ra trục thảm thực vật của TP. Một khái niệm tương đối mới trong kiến trúc, đó là hệ thống các “công viên - di tích”, gồm công viên nghĩa trang A1, công viên đồi Độc Lập, công viên nghĩa trang Him Lam... mang đặc trưng Điện Biên, sẽ là các công viên - bảo tàng ngoài trời thú vị và đẹp mắt dành cho khách thưởng lãm. Cải tạo và xây dựng hệ thống cây xanh - mặt nước liên hoàn và hữu cơ, gồm: Sông Nậm Rốm, hồ Huổi Phạ, Hua Pe, U Va... Bảo vệ và tạo cơ sở lâm sinh cho các hồ nước này, để đến lượt chúng phục vụ trở lại cho cuộc sống con người. Một điều các nhà chuyên môn đặc biệt lưu ý, là việc khôi phục các làng bản cũng như không gian văn hóa cụm làng bản trong và quanh TP. Điện Biên Phủ. Phát huy giá trị không gian các điểm di tích với tâm điểm là khu vực cầu Mường Thanh - hầm Đờcát, làm nổi bật chủ thể tính chất của một đô thị - bảo tàng. Thiết lập những khoảng trống thích hợp xen kẽ cây xanh với công viên, với nơi tiến hành các triển lãm, lễ hội văn hóa...

Hy vọng trong tương lai không xa, TP. Điện Biên Phủ sẽ tiếp tục được đầu tư nhiều hơn nữa để ngang tầm với Chiến thắng vĩ đại Điện Biên Phủ. Nói cách khác là cùng với TP. Điện Biên Phủ, cả nước đã giao quần thể di tích Chiến thắng Điện Biên Phủ vào tay người Điện Biên với tất cả niềm tin tưởng kỳ vọng và đó là vinh dự, sứ mạng, là trách nhiệm lương tri của các thế hệ người Điện Biên hôm nay và mãi mãi mai sau...

Theo baodienbienphu.info.vn