Mỗi dân tộc trong vùng đều có một kho vốn sáng tác ngôn ngữ giàu có và đủ các thể loại từ tục ngữ, thành ngữ, đồng dao, giao duyên cho đến lời khấn, lời búa chú, các áng văn trong lễ tang, trong lễ hội, các bài văn vần dạy bảo đạo đức cho các dâu rể trong đám cưới, các thần thoại, đồng thoại, cổ tích, truyện cười ... ở một số dân tộc có truện thơ dài hàng ngàn câu như "Xống trụ xon xao" ( Tiễn dặn người yêu ) của dân tộc thái, "Tiếng hát làm dâu" của dân tộc mông... Người thái còn có cả truyện thơ lịch sử kể lại quá trình thiên di của họ vào Tây Bắc như bản sử ca "Dói theo bước đường chinh chiến của ông cha" (Táy Pú Xowc), hay "Lịch sử bản mường" ( Quắm tổ mướng ), nhưng có thể nói: trường ca "Xống trụ xon xao" (Tiễn dặn người yêu ) là một tác phẩm văn học được đồng bào yêu chuộng nhất, đã thành lời ca cửa miệng của già trẻ, trai gái càn được bảo tồn lưu truyền cho muôn đơi sau.

"Tiễn dặng người yêu" tác phẩm được mở đầu bằng 3 câu thơ:

"Này hãy kể từ trước đến sau

Kể chuyện qua về bù truyện tới

Kể từ ngày ấy ngày xưa..."

Câu chuyện kể từ lúc hai bào thai còn nằm trong bụng bà me, đủ ngày đủ tháng sinh ra hai đứa trẻ: Một trai, một gái. Tuổi ấu thơ và thời niên thiếu của đôi trai gái trôi qua êm đềm, rồi họ yêu nhau.

Tiễn dặn người yêu được nhân dân thái yêu mến, coi như niềm tự hào của dân tộc mình. Người hát "Tiễn dặn người yêu" khi buồn, khi vui, khi đau khổ, khi sung sướng trong lúc nên nương, làm ruộng và trong những dịp cưới xin lễ tết, Hầu như bất cứ người nào cũng đều tìm thất trong "Tiễn dặn người yêu" những câu thơ thích hợp với tâm trạng mình. Nói về cái hay, cái đẹp, cái sức cuốn hút của "Tiễn dặn người yêu", từ xưa nhân dân lao động Thái đã có câu "nghe Tiễn dặn người yêu gà ấp phải bỏ ổ, cô gái đi hái rau quên hái rau, anh đi cày quên cày".

"Tiễn dặn người yêu" là một truyện thơ, trong các sự kiện, hành động khác đều được xếp đặt nối tiếp nhau liên tục, hợp lý. Khác với một số truyện khác "Tiễn dặn người yêu" đặc biệt chú ý đến sự phát triển tâm lý nhân vật, các trạng thái tâm hồn phức tạp, mâu thuẫn ngay trong nội tâm nhân vật được tỏ rõ trong bất cứ đoạn nào của truyện. Mỗi sự kiện xảy ra, có khi chỉ cần một cái cớ nhỏ, một chi tiết nhỏ như mặt trời lặn, hoa nở hoa tàn, chim kêu... cũng trở thành một dịp để các nhân vật bộc lộ những ý nghĩ, suy nghĩ. Chính cái tính chất phong phú đã làm người đọc say sưa và tạo nên một giá trị nghệ thuật. Đôi trai gái trải qua khá nhiều chuân chuyên, lận đận mà không thể quên nhau. Nhưng lòng trong trắng thủy chung, tinh thần phản kháng, đấu tranh của nhân vật trong truyện sẽ không thể tỏ rõ như đã được tỏ rõ nếu như thiếu mất đoạn người con trai suy tưởng, mơ ước và các đoạn ca hét cảm thán khác rất nhiều và rất đạt trong truyện.

"Tiễn dặn người yêu" miêu tả tính cách nhân vật qua lời nói, tính cách, chân dung như bà mẹ tham tiền, ngoa ngoắt qua lời rao bán:

"Giống mẹ rừng đất người chín nẫu cành thấp

Còn quả me nhà chín rực cành cao

Con gái yêu tạo phải gả bằng voi mới gả"

Về thể thơ trong "Tiễn dặn người yêu" hầu hết là thể thơ Thái thông dụng, từ thể khắp bắc câu dài 11, 13 từ, đến thể khống khái vần điệu, câu ngắn 3, 5 chữ được dùng xen kẽ một cách tài tình, điêu luyện. Cách chuyển thể thường dùng lấy vần cuối của câu trên làm vận đâug hoặc vần dùng cho câu dưới để bắt sang một thể thơ khác. Cũng có khi không cần vần mà đoạn chuyển, ý chuyển thì thể thơ đồng thời chuyển theo.

"Tiễn dặn người yêu" có một giá trị hết sức lớn về ngôn ngữ. Ngôn ngữ Thái chưa hoàn toàn thống nhất giữa năm vùng, chín châu, giữa Mộc Châu, Phù Yên, Mường Lay, Phong Thổ. Ngôn ngữ trong "Tiễn dặn người yêu" xây dựng trên cơ sở ngôn ngữ vùng chín châu giữa nhưng vẫn hoàn toàn dễ hiểu, thích hợp với cả bốn vùng khác nhau. Đã có ý kiến nhận xét "Tiễn dặn người yêu" chính là tinh hoa của tiếng nói dân tộc Thái, bao nhiêu lời thương nhớ, lời tình tứ gái trai, cả đến lời vè, lời giễu vẫn quen trôi trên những miệng người các nơi của nhân dân dân tộc Thái quả đã có một tiếng nói thật giầu thật đẹp..." Nó là ngôn ngữ hằng ngày của nhân dân được nâng cao lên và chải chuốt thêm:

"Xin đau đừng đau luôn

Xin ốm đừng ốm nặng

Nóng lạnh bất kỳ, xin gửi lời nhắn gọi con hay"

Đó là dựa theo một câu chào, câu dặn thường dùng trong nhân dân, sắp xếp lại thành thơ. Có trường hợp dùng cả cách nói lái mà câu thơ vẫn cứ đẹp, nhã: "Kể từ thời ấy ngày xưa" (cựt té phạ pang cón), (mang lứa!) - (mang lứa) là (mưa láng) nói là mưa sáng ngày xưa.

Đặc biệt thơ "Tiễn dặn người yêu" dùng nhiều điển cố - câu thơ sâu sắc, thâm thúy mà dễ hiểu. Những điển cố này rút từ truyện dân gian, truyền thuyết lợi sử, nhưng phần lớn là từ trong những quan niệm thông thường của nhân dân và một loài chim, loài hoa, loài cây nào đó. Lấy hình ảnh "Xin làm gà gô, cun cút cổ trơn" để ý nói "xin làm một chàng dể ngoan ngoãn, chịu khó, biết khiêm nhường, không lấc cấc ương bướng" và quan niệm thông thường của nhân dân cho gà gô, cun cút là những giống chim lành, giỏi luồn lách, trốn lẫn.

Thơ "Tiễn dặn người yêu" còn rất giầu nhạc tính. Người ta thường nói đọc "Tiễn dặn người yêu" người không biết hát cũng biết hát, chính là để nêu nên tính chất giầu nhạc điệu đó.

Trong toàn bộ nền văn học Thái, "Tiễn dặn người yêu" chiếm một vị chí vinh dự đặc biệt,từ trước đến nay chưa một truyện thơ Thái nào sánh kịp.
 

Theo www.baodienbienphu.com.vn