Năm 1954, chị Căn, cô gái Mường “hoa hậu làng” tròn 20 tuổi. Chị được bà con xã Kiên Thọ (Ngọc Lặc – Thanh Hóa) trầm trồ thán phục vì cuối năm kia, đầu năm ngoái, chị đã từng đi dân công tiếp vận phục vụ chiến dịch Thượng Lào những ba tháng với đôi bồ gồng gánh nặng vai, đôi chân cuốc bộ trên nhiều nẻo đường dài, từng dãi gió dầm sương gió rét, mưa rừng, từng ăn sắn non, măng đắng để hoàn thành nhiệm vụ.

Ngay sau đó chị lại xung phong đi tiếp vận phục vụ chiến dịch Điện Biên. Được biết trận này ta đánh lớn, quân đông cần nhiều cơm gạo, thuốc men, đạn dược nên cả mường, cả tỉnh đâu đâu cũng sục sôi khí thế kháng chiến với tinh thần “Tổ quốc trên hết”; “quân sự trên hết”; “đánh giặc trên hết”. Anh Tông , anh Nhung, anh Tự, chị Nối là cán bộ Đảng nói với dân bản: - Người Mường ta bao đời nay bị bọn lang đạng phong kiến áp bức bọn Tây bóc lột làm cho khổ sở. Chỉ có đánh đổ bọn lang đạo phong kiến, đuổi hết giặc Tây, dân ta mới hết khổ.

Chị Căn hiểu như vậy và ngày 26 tháng 1 năm 1954 chị cùng ba chục anh chị em trong thôn hăng hái lên đường. Đến huyện tập trung, chị được giao làm “xê phó” một “xê” dân công đặc biệt, gồm 200 em học sinh tuổi từ 14 đến 16 của trường cấp hai huyện Ngọc Lặc tình nguyện nghỉ học để xung phong đi tiếp vận phục vụ chiến dịch.

Hồi đó địch hoạt động trên không ráo riết. Máy bay chúng kiểm soát các tuyến quốc lộ 15A, dọc sông Chu, sông Mã. Dân công ta luôn luôn phải làm tốt công tác bảo mật, phòng gian, cảnh giác với các âm mưu thủ đoạn của địch, mặt khác phải luôn làm tốt các biện pháp phòng không, đảm bảo được an toàn cho các kho sơ tán, các điểm trú quân và nhất là khi vận chuyển hàng.

“Xê” đặc biệt của chị Căn tuy hầu hết là học sinh nhưng tinh thần hăng hái chẳng kém gì các anh các chị thanh niên. Ban ngày đi nhận hàng về nấu cơm ăn, tranh thủ học tập, nghỉ ngơi, tối đến, đôi bồ trên vai, áo tơi đèn chai treo đầu quang gánh, toàn “xê” đổ ra đường hòa cùng dòng người gồng gánh, xe đạp thồ hối hả đưa hàng ra mặt trận. Tuổi nhỏ nhưng các em vẫn gánh hai mươi cân đi thâu đêm với quãng đường từ 20 – 25 cây số, liên tục từ 8 đến 10 đêm một đợt, mặc gió rét mưa phùn, đường trơn đèo dốc. Còn chị Căn là “liền chị” nên thường xuyên gánh nặng từ 30 – 35kg hàng. Một lần, máy bay địch ném bom trúng kho lương thực ở bản Báy (Minh Sơn, Ngọc Lặc) bị cháy. Trong khi tham gia cứu hàng, chị đã vác cả một bao gạo sọc xanh nặng 90kg, tính ra hôm ấy chị đã vác gần 7 tạ gạo thóc chuyển ra ngoài an toàn. Ở “Xê” của chị, có một người dân công đặc biệt là Cố Chùa (xã Vân Am) đã 62 tuổi. Suốt đợt dân công gần ba tháng, đêm nào cố cũng gánh 30 hoặc 35kg gạo đi suốt 25 cây số chẳng nghỉ ngơi. Những ngày nghỉ, cố đi vào rừng hái rau, xuống khe bắt cá hoặc kiếm thuốc nam về chăm sóc sức khỏe cho các cháu. Thật là một “xê” dân công đặc biệt, có chị có em, có ông có cháu.

Riêng với chị Căn, có một sự kiện suốt đời chị không bao giờ quên.

Trưa ngày mồng sáu tháng hai hôm ấy trời hửng nắng, “xế” dân công của chị trú quân tại làng Tỉu (Lang Chánh). Chị tranh thủ ra khe, đi ngược dòng tìm một vũng nước sâu và khuất để tắm cho thoải mái (hồi ấy các cô gái Mường thường tắm truồng). Bỗng có tiếng cành cây rơi làm chị giật mình tim đạp loạn xạ. Tiếp theo là tiếng dao chặt kỳ cạch. Chị định thần nhìn kỹ theo hướng có tiếng dao chặt. Trên một cây cao dễ đến gần bốn chục mét bên bờ khe có một người đăng chặt những cành lá trên ngọn cây. Đó là thằng Ngần, con lão trùm Giác (ở xã Minh Sơn Ngọc Lặc), một địa chủ ác bá trong vùng. Nó không đi dân công, sao lại lên đây làm gì? Chị chợt hiểu khi nhìn thấy từ ngọn cây trên đầu nó một tấm gương của thợ cắt tóc được buộc chếch ngược lên trời, bên cạnh có một cây sào nứa dài cuốn giấy trang kim sáng lấp lánh, hình mũi tên chỉ thẳng về hướng kho lương thực Lang Chánh (tỉnh Thanh Hóa). Đúng nó là Việt gian chỉ điểm rồi!  Phải mau báo cho các anh công an bắt nó. Nhưng từ chỗ cái cây đến chỗ chị đang tắm gần quá, nếu không cẩn thận nó biết sẽ trốn mất. Trống ngực đập thình thịch, hai chân run run, chị khe khẽ đi giật lùi mắt vần nhìn về phía thằng Ngần. Bỗng “huỵch” “tùm”, chị dẫm phải một hòn đá có rêu trơn, trượt chân ngã xuống vũng nước sâu. Thằng Ngần giật mình nhìn xuống. Trông thấy chị, nó tuột nhanh xuống đất, lăm lăm khẩu súng kíp trong tay, đi nhanh về phía chị. Chị luống cuống đứng dậy trèo qua bờ khe lên bờ. Thằng Ngần cười nham nhở:

- Chào em Căn, em đi đâu vào đây?

- Tôi đi tắm.

Chị đáp và quay lưng đi. Nó túm tay chị kéo lại:

- Ngồi xuống đây, em ngồi xuống ta nói chuyện

- Ơ kìa anh Ngần, anh buông ra không tôi la lên bây giờ!

Thằng Ngần sấn tới, một tay ôm ngang lưng chị, tay kia xiết ngang cổ, quật chị xuống đất. Chị vùng vẫy chống cự, ngạt thở không la được. Thằng Ngần rít qua răng:

- Mày đã nhìn thấy và biết hết việc tao làm, mày phải chết, nhưng trước khi giết mày tao phải hưởng cái non trẻ của mày đã.

Nhìn con dao phay hắn đeo bên hông, chị nghĩ: “Hiếp mình xong nó sẽ giết để bịt đầu mối”. Bản năng tự vệ trỗi dậy. Chị trấn tĩnh lại và tìm cách thoát thân. Chị nói, giọng van lơn:

- Anh Ngần, tôi xin anh. Tôi là con gái chân yếu tay mềm anh đừng làm tôi đau, đừng giết tôi! – Rồi chị nằm im, ra chiều không chống cự.

- Có thế chứ! – Thằng Ngần cười hềnh hệch, lần tay cởi dải yếm trên ngực chị. Si mê trong cơn cuồng dâm nó quên cả cảnh giác. Cởi con dao phay vứt sang bên cạnh cho đỡ vướng, nhổm dậy cởi quần rồi ghé xuống chực trèo lên người chị. Chỉ chờ có thế, nhanh như cắt, chị Căn chộp gọn lấy hạ bộ nó, dùng hai tay bóp mạnh. “Á…ạ…ạ”, nó cong người lại như con tôm hai tay ôm hạ bộ cố thoát khỏi đôi tay chị Căn, nhưng chị đã túm chắc và càng bóp mạnh. Thằng Ngần giãy giụa, hai mắt trợn ngược rồi nhũn người ra nằm quay lơ, chết ngất. Chị Căn vùng dậy chạy vồi về báo cho mọi người vào bắt nó giao cho công an. Theo lời khai của thằng Ngần, ta tóm gọn toán phản động chuyên đi chỉ điểm cho máy bay địch đánh, phá kho tàng, dân công và bộ đội ta do tên Lê Mậu Tùng cầm đầu. Chúng nằm trong tổ chức phản động “Liên bang Thái Mường – Bắc Trung Việt” thuộc tổ chức “Quốc gia liên hiệp” do Phạm Văn Hổn cầm đầu. Tối hôm đó, chị Căn lại cùng “xê” dân công học sinh gồng gánh lên đường hòa nhập cùng dòng người hối hả vận chuyển lương thực, thực phẩm ra mặt trận, góp phần cùng cả nước làm nên chiến thắng Điện Biên huy hoàng. Tại đại hội tổng kết công tác sản xuất và kháng chiến của tỉnh Thanh Hóa tháng 5 năm 1954, chị Căn và Cố Chùa vinh dự được bầu là chiến sĩ thi đua toàn tỉnh.

Đã 50 năm trôi qua, chị Phạm Thị Căn, người chiến sĩ dân công năm xưa nay đã là bà cụ Căn lưng còng, tóc bạc nhưng tấm gương của cụ vẫn mãi sáng ngời đối với bao lớp con cháu. Con trai cụ nay là sĩ quan quân đội nhân dân. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, anh đã chiến đấu dũng cảm, lập nhiều chiến công, ba lần được công nhận là “dũng sĩ diệt Mỹ”. Con gái, con dâu cụ là những giáo viên mẫu mực, dạy giỏi. Các cháu gái, trai, nội ngoại của cụ đều đã trưởng thành, đều là những nông dân, công nhân hoặc tri thức có ích cho quê hương, Tổ quốc.

Bùi Văn Trinh ghi

Tác phẩm in trong tập sách "Âm Vang Điện Biên"

NXB Thông tin và Truyền thông năm 2014