ĐBP - Nhắc tới Tây Bắc nói chung và Điện Biên nói riêng, ngoài những danh lam thắng cảnh hoặc những di tích lịch sử - văn hoá, điều mà chúng ta thường nghĩ đến là bản sắc văn hoá truyền thống gắn với đời sống mọi mặt của các tộc người.

Mỗi tộc người sở hữu một sắc thái văn hoá với những nét khác biệt căn bản và không thể trộn lẫn. Chính điều đó đã làm nên sức hấp dẫn của “Vùng văn hoá Tây Bắc” - một trong số bảy vùng văn hoá Việt Nam...

Cách đây đã khá lâu, tôi có dịp sống mấy năm liền ở vùng đồng bào Mông xã Phình Sáng, huyện Tuần Giáo. Một hôm, tôi được mời dự đám lên nhà mới tại bản Háng Khúa - nơi mà tất cả các hộ đều là người Mông đỏ. Ông cụ chủ nhà ép tôi bằng được, trong khi tôi là người mà tửu lượng thuộc loại “uống một xu, say mấy xu”. Bê cái bát sành đầy rượu ấn sát vào miệng tôi, ông bảo: “Mày uống thật bụng đi, say về nằm đường một lúc là hết say ngay. Rượu này như thế mà!”. Tôi chú ý chi tiết “rượu này như thế” và tự hỏi: “Rượu này là rượu gì mà nằm đường một lúc là hết say ngay?”. Phải mất gần 2 năm sau, vẫn tại xã Phình Sáng nhưng ở bản người Mông khác, một thầy giáo người Kinh có thâm niên cắm bản cho tôi biết một điều rất thú vị của thứ rượu “nằm đường một lúc là hết say ngay”. Đó là rượu ngô cán ngèo, sau khi ủ kỹ được hạ thổ vừa đúng 3 tháng theo lịch Mông. Chả biết đúng không nhưng các cụ già người Mông bảo nếu trót uống quá chén, dọc đường về người say chỉ cần “hạ thổ” và làm một giấc vô tư ngay trên lối đi bất kỳ, chừng nửa tiếng sau tỉnh dậy hết say ngay lập tức. Với câu chuyện trên, cái văn hoá uống cũng bình thường thôi, nhưng điều đặc biệt chính là “văn hoá mời”. Không phải mời đến độ “mẻ bát gẫy đũa”, mà là mời để gợi trí tò mò của tửu khách; nói như bây giờ, cùng lúc ông cụ vừa tiếp khách lại vừa... tiếp thị cho loại rượu “uống trong nhà nhưng ngủ ngoài đường”.

Nếu có dịp, mời bạn hãy lên chơi chợ Dào San (xã Dào San, huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu), nhưng phải lên đúng buổi chợ phiên, tức vào sáng chủ nhật hàng tuần. Nếu là hôm “trái gió”, từ khoảng cách cả cây số ta đã ngửi thấy mùi phở chua của người Dao. Đó là món phở rất cầu kỳ trong khâu chế biến với nhiều thứ gia vị trộn lẫn trong bánh phở; có cả khoai lang, thịt lợn ba chỉ và dạ dày lợn thái từng sợi mỏng rồi xào mỡ vàng ươm, rưới lên lớp nước dấm nghệ, vài lát ớt chín đỏ thái chéo tay. Thưởng thức món phở chua, thực khách không chỉ bị hấp dẫn về mùi vị, mà còn có cái cảm giác “ngon mắt” về mầu sắc. Cũng tại đây, có các món ăn có cùng nguồn gốc từ thịt lợn: Thịt lợn ướp bột gạo chua, thịt lợn nướng, lợn sữa quay nhồi lá mác mật vàng rộm... Người ta bảo những món ăn này nếu được nhắm cùng rượu Lẩu pảng thì mới thật sự “không chê vào đâu được”. Rượu Lẩu pảng được chưng cất từ bột cây báng đực sống lâu năm trên núi đá, men làm từ quả trầm hương (nơi không có trầm hương thì thay bằng thảo quả), ủ sâu dưới đất một tháng. Khi tiết trời vào thu lãng đãng sương mù, chum rượu (dạng nguyên liệu) được đào lên, đem phơi sương vài hôm rồi mới chưng cất. Lúc này, rượu Lẩu pảng trở thành thứ rượu thuốc thượng hạng, có tác dụng điều hoà khí huyết và chữa trị được một số bệnh thông thường.

Nói về văn hoá các dân tộc thiểu số Tây Bắc, một trong những nét không thể không đề cập và cũng là cái mà chúng ta dễ nhận biết nhất, đó là văn hoá mặc (văn hoá thể hiện trên trang phục). Có người, ở một phạm vi nghiên cứu rộng hơn, gọi đó là “văn hoá thổ cẩm”. Xuất phát từ nền sản xuất tự cung tự cấp, nhiều dân tộc thiểu số ở Điện Biên biết sản xuất thổ cẩm và sử dụng thổ cẩm, một trong những dân tộc điển hình là dân tộc Thái. Trong môi trường sống miền núi với những công việc nương rẫy bụi bặm và nhọc nhằn, thì cùng với kiểu dáng trang phục, màu chàm sẽ trở nên tiện lợi, thích hợp hơn trong lao động, sinh hoạt cũng như các dịp lễ tiết. Từ những bộ váy áo trên nền chàm dân dã, thêm một số hoạ tiết trang điểm bởi các loại vải màu hoặc đường thêu móc cầu kỳ, các dân tộc: Mông, Dao, Lự, Cống, Kháng, Si La, Hà Nhì, La Hủ... đã mặc nhiên gửi đi những “thông điệp” mang tính xác nhận bản ngã một tộc người. Rõ ràng, trong sự thống nhất có sự khu biệt, rạch ròi - trên cái nền chàm chung có những nét hoa văn đặc trưng của một dân tộc đặc trưng.

Hầu hết trang phục vải chàm hình thành từ chất liệu bông sợi, trừ số ít từ giống cây lanh hoặc một số loại cây khác. Trải qua hàng loạt các công đoạn, người phụ nữ đổ vào đấy không biết bao nhiêu công sức và tất nhiên cả phần trí tuệ, để tạo nên những đường nét hoa văn tinh xảo, tao nhã, độc đáo, cầu kỳ... Thế hệ trước truyền lại thế hệ sau, trên cơ sở vừa kế thừa vừa sáng tạo, để làm nên những bộ váy áo rực rỡ màu sắc, uyển chuyển bởi mũi chỉ đường thêu. Điều đặc biệt là người ta không dành hẳn vài ngày, một tuần hay một tháng để chuyên tâm vào công việc dệt vải, mà thường chỉ làm vào thời gian rảnh rỗi. Bởi vậy mà có những gia đình nếu điều kiện không gian rộng rãi, người ta lập hẳn vài bộ khung dệt, trên đó lúc nào cũng mắc sẵn sợi, người phụ nữ rỗi lúc nào là ngồi vào khung dệt lúc đó và có thể dệt vải được ngay. Có dân tộc khi cô dâu về nhà chồng, trong hành trang hồi môn thiếu gì thì thiếu nhưng nhất thiết phải có một cái áo để biếu bố chồng, một cái váy để biếu mẹ chồng. Thông qua cái áo và váy này, bố mẹ chồng có thể đoán biết được sự khéo léo, tính kiên trì và chăm chỉ lao động của nàng dâu. Lại có dân tộc người ta lúc sống muốn mặc gì tuỳ ý, nhưng khi chết nhất thiết phải được liệm trong bộ trang phục truyền thống của dân tộc mình (ở đây, tiêu biểu phải kể đến người phụ nữ Mông trắng). Đó chính là một cách để bảo tồn văn hóa dân tộc, thông qua văn hóa mặc. Ngày nay, thời kinh tế thị trường, có hàng ngàn thứ vải công nghiệp và hàng vạn loại áo quần may sẵn, nhưng những bộ trang phục màu chàm mang hồn cốt của một tộc người sẽ mãi mãi còn nguyên giá trị. Nếu hàng nghìn năm qua màu chàm bền bỉ và kiêu hãnh đi qua thời gian, đi qua không gian, đi qua những thăng trầm lịch sử và biến cố tộc người; thì nay, nó tiếp tục cọ sát với trình độ công nghệ bông - vải - sợi thời con người thi nhau lên vũ trụ. Đấy là một phần của văn hóa tộc người, văn hóa Việt Nam - một nền văn hóa giàu bản sắc, độc đáo, thơm thảo và sang trọng...

Ngay trong tình yêu nam nữ, bản sắc văn hoá vùng cao được thể hiện qua rất nhiều dạng thức: Tục chọc sàn của người Thái, tục cướp vợ của người Mông, tục trùm chăn của người Hà Nhì... Xin đừng hiểu các “động từ mạnh”: Chọc sàn - cướp vợ - trùm chăn một cách thô thiển và dung tục; bởi vì, chọc đấy nhưng không làm ai đau, cướp đấy nhưng không làm ai bực mình và trùm chăn thật đấy nhưng không có hành vi vụng trộm nào cả. (Thậm chí, xung quanh những phong tục này còn có các truyền thuyết rất hay, rất văn hoá và rất đạo đức, nhưng thật tiếc do khuôn khổ bài viết có hạn nên chúng tôi không thể đề cập ở đây). Đơn cử như phiên chợ mà người ta vẫn gọi một cách không chính xác là “chợ tình”, bấy lâu bị thêm thắt, đơm đặt hệt như thời kinh tế hàng hoá. Thưa rằng chợ đấy và chợ tình thật đấy, nhưng tuyệt nhiên không có mối tình nào được rao bán cả. Đơn giản đó chỉ là nơi mà những đôi yêu nhau hồi trẻ nhưng vì một lý do nào đấy không lấy được nhau, trong nhiều năm sau họ hẹn nhau về chợ để giãi bày với nhau những buồn vui cuộc sống bây giờ, để nhận từ nhau những lời an ủi trách nhiệm, vị tha... Một “chợ tình” với ý nghĩa nhân bản và hướng thiện như thế, chỉ có ở dân tộc Mông chứ không phải dân tộc nào khác và đương nhiên, đó là nét văn hoá được “đóng dấu bản quyền” của riêng tộc người Mông.

Để khép lại bài viết nhỏ này, xin dẫn lời của giáo sư - tiến sĩ khoa học Tô Ngọc Thanh, rằng: “Văn hoá dân gian, càng tìm hiểu lại càng thấy mình biết ít”...

Theo BĐBP