Quá trình triển khai, có một danh từ (hay đúng hơn phải là một động từ chuyển nghĩa), từng gây nên sự phiền phức nho nhỏ. Trước hết, không hiểu do năng lực hạn chế hay chỉ là sự sơ suất vô tình mà trong đồ án “Quy hoạch chung thị xã Mường Lay”, lúc gọi hồ Nậm Lay, lúc gọi sông Nậm Lay, lúc lại là suối Nậm Lay? Trong khi hồ khác sông, sông khác suối và suối lại khác hồ; thì cả ba danh từ này được dùng để chỉ chung một dòng thuỷ lưu mà bao đời nay chúng ta vẫn gọi là sông Nậm Lay - Con sông đã đi vào truyền thuyết của dân tộc Thái và dân tộc Kháng, với nguyên nghĩa là sông đuổi.

Theo một tài liệu xuất bản năm 1999 do giáo sư Vũ Ngọc Khánh chủ biên: Thuở xưa đất Mường Lay chưa có tên gọi riêng, ngoài cái tên “mường” chung chung như mọi mường khác. Cai quản Mường Lay là chúa người Kháng và đương nhiên đó là đất do người Kháng khai phá. Ngày ấy ở Mường Lay bản làng thưa thớt, rừng núi bao la, nhưng sản vật nhiều vô kể, nhất là nguồn thủy sinh nơi ngã ba sông Đà.

Rồi bỗng từ đâu chúa Thái đem quân đến xâm chiếm, quân chúa Thái và quân chúa Kháng kình chống nhau bao nhiêu năm mà không phân thắng bại. Bữa nọ, chúa Thái được một mưu sỹ mách cho một mẹo dùng “hư binh”, đó là buộc sáp ong vào đuôi một đàn dê đông tới hàng nghìn con, rồi đang đêm đốt lửa phần sáp ong ở đuôi dê, khiến đàn dê hoảng loạn, chạy tứ tung. Chúa Kháng vốn mê tín, lại lúc nguy ngập, tưởng chúa Thái được thần linh phò giúp; nên sợ hãi, hô quân lui binh. (Tuy nhiên, có thuyết nói không phải đốt lửa ở đuôi dê, mà là buộc vào mỗi cặp sừng một con dê hai ngọn nến, sau đó đốt nến và đuổi cho đàn dê chạy).

Sau khi giành chiến thắng, việc đầu tiên chúa Thái làm là đặt tên cho “thuộc địa” mà mình vừa thôn tính được. Nghĩ mãi, nghĩ mãi và cuối cùng chúa quyết định đặt tên là “Mường Lay”. Theo ngôn ngữ Thái, “mường” là tên gọi hành chính chung chỉ một vùng địa dư gồm nhiều làng bản, còn “lay” nghĩa là “đuổi”. Mường Lay có nghĩa “Mường Đuổi”, tên gọi ấy ngụ ý rằng vùng đất mà cha ông giành được phải đánh đổi bằng những hy sinh xương máu, nên các thế hệ sau phải bảo vệ, giữ gìn. Chính vì “thông điệp” đó và để đề phòng quân Kháng tấn công trở lại, nên chúa đặt ra các chức dịch: Ló và Lé (nay là bản Ló và bản Lé), chuyên trông chừng, cảnh giới an ninh từ xa. Về lễ, chúa đặt ra chức Luông (nay là bản Ho Luông hoặc bản Chi Luông), chức Nghe (nay là bản Nghé Toong)...

Từ thời Hùng Vương đất Mường Lay đã có tên trong chính sử và thuộc bộ Tân Hưng, thời nhà Lý thuộc châu Lâm Tây, thời Trần nằm trong bộ Đà Giang, thời Nguyễn Mường Lay thuộc tỉnh Hưng Hóa... Cách đây vừa đúng 122 năm, theo Nghị định ngày 06/01/1891 (có tài liệu ghi là ngày 20/8/1891) của Phủ Toàn quyền đông Pháp, khu vực Đồi Cao được chọn làm nơi đóng đại bản doanh của Đạo Quan binh thứ tư. Ngày 12/12/1953 châu Lai được giải phóng, nhưng mãi ngày 08/10/1971, Phó Thủ tướng Lê Thanh Nghị thay mặt Hội đồng Chính phủ, ký Quyết định số 189/QĐ-HĐCP, về việc nâng cấp thị trấn Lai Châu lên thành thị xã Lai Châu.

Ngày 02/3/2005, bằng Nghị định số 25/2005/NĐ-CP của Chính phủ, TX. Lai Châu được đổi tên thành TX. Mường Lay, nhập thêm một đơn vị hành chính là xã Lay Nưa của huyện Mường Lay, đưa diện tích tự nhiên lên gần 11,5m2, dân số trên 14.000 người; gồm 3 đơn vị hành chính là phường Sông Đà, phường Na Lay và xã Lay Nưa. Với Nghị định này, đương nhiên tiền đề mở ra cho TX. Mường Lay. Tôi nhớ không nhầm thì nhạc sĩ Trần Hữu Pháp từng có ca khúc trữ tình mang tựa đề: “Dòng sông ai đã đặt tên?”. Với Nậm Lay, dù đã hòa mình vào ngã ba để lắng nghe những dư âm thuở Cao Hoàng Thái Tổ chém gươm vào vách đá, thì câu hỏi tu từ: “Dòng sông ai đã đặt tên?” vẫn lắng trong trái tim những ai nặng tình với vùng đất “trên bến dưới thuyền” nơi cuối trời Tây Bắc...

Theo Bao Điện Biên Phủ