Dienbien.gov.vn - Những năm qua, được sự quan tâm của các cấp các ngành, nghề đan mây, tre vẫn được nhân dân, nhất là đồng bào dân tộc Thái tỉnh Điện Biên gìn giữ, phát triển, trở thành mặt hàng thủ công mang tới nguồn thu nhập, góp phần xóa đói giảm nghèo. Bên cạnh đó nhân dân cũng chủ động tham gia để nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, phát triển hoạt động quảng bá, giới thiệu, xúc tiến thương mại. Việc gìn giữ và phát triển nghề mây, tre đan đã góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập, nâng cao đời sống cho lao động nông thôn; giải quyết lượng lớn lao động nông nhàn, thời vụ tại địa phương góp phần ổn định trật tự xã hội, xây dựng kinh tế xã hội và thực hiện có hiệu quả Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới.

Thiếu nữ dân tộc Thái Điện Biên bên các sản phẩm được làm từ mây, tre đan.

Ở vùng Tây Bắc nói chung và Điện Biên nói riêng, tre, nứa mọc rất nhiều trên đồi, núi, làng, bản và đã trở thành vật dụng cần thiết với những người dân nơi đây. Bởi vậy, từ xa xưa người Thái đã dùng mây, tre, nứa để tạo ra các sản phẩm hữu ích phục vụ cho cuộc sống con người.

Đan mây, tre là nghề truyền thống có từ lâu đời, được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và đến nay vẫn được phát huy. Trong các gia đình người Thái ở tỉnh Điện Biên có rất nhiều những vật dụng được đan lát thủ công. Các sản phẩm được làm ra rất phong phú với nhiều nhóm sản phẩm như: Đồ dùng trong các hoạt động tín ngưỡng, đồ dùng sinh hoạt gia đình, đồ dùng trong lao động sản xuất.

Đối với đồng bào dân tộc Thái, đan lát từ lâu được xem là công việc của người đàn ông nên từ bé họ đã được ông cha mình truyền dạy rất kỹ. Nhờ vậy, mọi sản phẩm từ đơn giản đến phức tạp họ đều thực hiện thuần thục. Ngày nay, đan lát không chỉ là công việc của nam giới mà phụ nữ cũng có thể làm được. Có lẽ chính đức tính cần mẫn, tỉ mỉ và nhẫn nại của những người phụ nữ đã góp phần làm nên các sản phẩm đan lát độc đáo của người Thái tỉnh Điện Biên.

Ngoài yêu cầu kinh nghiệm, thợ đan lát còn phải khéo léo, công phu, tỉ mỉ trong từng công đoạn mới làm được sản phẩm như ý. Những nguyên liệu để đan lát hầu như sẵn có trong tự nhiên như: Mây, tre, bương, nứa, giang... Tuy vậy việc lựa chọn nguyên liệu cần kỹ càng và phải xử lý qua nhiều công đoạn thì sản phẩm mới đẹp và bền. Quy trình đan các sản phẩm từ mây tre phải trải qua các bước như: Chọn nguyên liệu, chẻ nan, vót nan, đan, bảo quản. Trong quá trình làm ra các sản phẩm thủ công mây tre đan cần sử dụng các dụng cụ như: Dao chặt, dao vót, đục, búa, nêm, dùi, cưa...

Chọn nguyên liệu là khâu quan trọng bởi nó quyết định đến độ bền đẹp của sản phẩm. Những nguyên liệu này được lựa chọn bằng kinh nghiệm thực tế truyền lại từ nhiều thế hệ của người Thái. Tùy từng sản phẩm đan mà cách chọn nguyên liệu có khác nhau. Nguyên liệu sau khi đã chọn sẽ được sơ chế. Trong quá trình sơ chế các nguyên liệu phải tôn trọng nguyên tắc “Tre nứa chẻ từ ngọn xuôi; song, mây lóc từ gốc ngược”. Đây là kinh nghiệm quý báu trong kỹ thuật đan lát được truyền lại qua nhiều thế hệ, đến ngày nay vẫn được các thế hệ con cháu người Thái làm theo.

Sau khi đã chia đoạn, tre nứa sẽ được pha thành các thanh nhỏ, sau đó lược bỏ phần ruột bên trong vì phần ruột dễ gây mọt sau đó chẻ thành các nan nhỏ. Tùy vào từng sản phẩm đan mà nan được chẻ có độ dày mỏng và dài ngắn khác nhau. Nan chẻ phải có kích thước đều nhau, không được chỗ dày, chỗ mỏng. Để tạo ra các hình hoa văn nổi bật cho một số sản phẩm, người Thái mang nan đi nhuộm màu. Màu nhuộm truyền thống là màu đen, bên cạnh nhuộm màu đen cho nan thì người Thái trắng còn sử dụng một loại cây có trong tự nhiên để làm nan màu đỏ là cây đao.

Tùy vào mỗi loại sản phẩm mà người đan sử dụng các kỹ thuật đan khác nhau. Thông thường các sản phẩm đan mây tre của người Thái thường sử dụng các kỹ thuật đan như: nong mốt, nong đôi, nong ba, mắt cáo, đan 4/2 hoặc 5/2 và có thể kết hợp nhiều kỹ thuật đan trên một sản phẩm. Mỗi sản phẩm muốn bền đẹp phải mất ít nhất vài ba ngày, thậm chí những sản phẩm phức tạp có khi mất cả tháng trời. Sau khi hoàn thiện xong, sản phẩm thường gác trên bếp để hun khói, giúp đồ vật bền hơn, tránh mối mọt.

Với kinh nghiệm đan điêu luyện và bí quyết riêng trong các kỹ thuật vót nan, đan, tạo dáng, nức vành, tạo kiểu hoa văn,... người Thái đã tạo ra những sản phẩm đan lát riêng biệt mang đậm bản sắc văn hóa. Đồng thời việc thường xuyên thực hành, truyền dạy các kỹ thuật đan mây tre truyền thống từ đời này qua đời khác còn gửi gắm những thông điệp nhân văn sâu sắc về lối sống tích cực, chăm chỉ, tính nhẫn nại, kiên trì và sự sáng tạo trong tư duy của người Thái.

Làng nghề mây tre đan Nà tấu (xã Nà Tấu) được thành lập từ năm 2010 theo Chương trình đào tạo nghề phụ cho lao động nông thôn. Nghề mây tre đan của bà con nơi đây đã có từ lâu đời, dựa trên vùng nguyên liệu sẵn có tại địa phương. Với lợi thế nằm gần Quốc lộ 279, người dân bản Nà Tấu 1 đã tập trung các hộ gia đình thành 1 Hợp tác xã, thời điểm đầu có 24 thành viên tham gia sản xuất, đến nay còn 17 thành viên. Với kinh nghiệm hơn 20, 30 năm làm nghề, chuyên sản xuất ra các sản phẩm từ mây tre đan để kinh doanh phục vụ bà con tại xã và các vùng lân cận. Các sản phẩm làm ra đều chắc chắn, đẹp mắt qua bàn tay khéo léo, từ những sợi mây, song, thanh tre, nhiều sản phẩm như bàn, ghế mây, cóm khẩu, lếp hái rau và đựng đồ trang sức, bung gánh thóc, sàng gạo, mẹt... trở thành vật dụng, gắn bó với cuộc sống của bà con. Bên cạnh đó, bà con cũng chủ động tham gia Hợp tác xã để nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, phát triển hoạt động quảng bá, giới thiệu, xúc tiến thương mại... Doanh thu hằng năm đạt trên 150 triệu đồng, cùng với đó là giải quyết việc làm cho nhiều lao động trong thời gian nông nhàn với mức thu nhập từ 1,5-2 triệu đồng/người/tháng. Mức thu nhập này tuy chưa cao nhưng thường xuyên và tận dụng được nhân lực tại chỗ, đặc biệt là người già, trẻ em. Hiện, nghề mây tre đan ở bản Nà Tấu 1, xã Nà Tấu được UBND tỉnh Điện Biên công nhận và cấp bằng công nhận nghề truyền thống, làng nghề; Kỹ thuật đan mây, tre của người Thái tỉnh Điện Biên được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chứng nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Nghệ nhân người Thái thực hành kỹ thuật đan mây, tre tạo nên các sản phẩm hữu ích phục vụ cuộc sống sinh hoạt hàng ngày.

Anh Lò Văn Cương - bản Nà Tấu 1, xã Nà Tấu cho biết, Kỹ thuật đan mây, tre của người Thái, tỉnh Điện Biên được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia là niềm vinh dự, tự hào và đặt ra trách nhiệm lớn cho dân tộc Thái chúng tôi trong việc giữ gìn, bảo tồn, phát huy di sản này, đồng thời góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Chúng tôi sẽ nỗ lực không ngừng trong việc bảo tồn, giữ gìn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Nghề đan mây, tre của người Thái.

Theo đồng chí Nguyễn Hoàng Hiệp - Phó Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Điện Biên, để nghề đan mây, tre truyền thống của người Thái thực sự trở thành tiềm năng, thế mạnh phục vụ phát triển du lịch, góp phần tạo công ăn việc làm cho người dân, các nghệ nhân và cộng đồng người Thái trong tỉnh cần sớm hình thành một Câu lạc bộ bảo tồn nghề đan lát với nòng cốt là các Nghệ nhân, người am hiểu nghề để cùng nhau chia sẻ kinh nghiệm, tri thức dân gian, tạo ra nhiều sản phẩm mới phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng. Tổ chức truyền dạy cho người thân trong gia đình, cho thế hệ trẻ trong cộng đồng, đặc biệt là quảng bá sản phẩm thông qua việc sản xuất các video, clip ngắn gắn với âm nhạc truyền thống, câu chuyện văn hóa để đưa sản phẩm ra thị trường. Đồng thời, các xã, phường trên địa bàn tỉnh cần quy hoạch các khu trồng mây, tre ổn định, đảm bảo chất lượng và nguồn cung lâu dài; Xây dựng kế hoạch bảo tồn, truyền dạy kỹ thuật đan mây, tre trong cộng đồng; Kết nối các doanh nghiệp, nhà đầu tư quan tâm đến sản phẩm mây, tre đan với cộng đồng; Chỉ đạo các trường học tổ chức cho học sinh tham quan, tìm hiểu nghề thủ công truyền thống thông qua các tiết học trải nghiệm; có chính sách hỗ trợ, tạo điều kiện cho Nghệ nhân, thợ giỏi truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ; khuyến khích các hộ gia đình, hợp tác xã, doanh nghiệp tham gia vào quá trình bảo tồn và phát triển nghề; Tổ chức hội thi làm các sản phẩm từ mây, tre đan hướng tới hình thành điểm du lịch trải nghiệm nghề đan lát./.

Lan Phương