Dienbien.gov.vn – Theo lịch sử dân tộc Thái, lễ hội Xên Mường Thanh là loại hình văn hóa dân gian đậm chất bản địa có từ thế kỷ XIII, khi chúa Thái Lạng Chượng đặt chân đến vùng đất Mường Thanh và kéo dài đến thế kỷ XX. Sau gần 60 năm gián đoạn, năm 2012 lễ hội Xên Mường của dân tộc Thái tỉnh Điện Biên đã được phục dựng lại.

Một nghi lễ "Lễ cầu may" trong Lễ Xên Mường Thanh do mo then Lường Thị Song thực hiện

Theo sử sách ghi lại, Xên Mường nghĩa là cúng Mường, đây là việc trọng đại của cả Mường và chỉ có Mường mới “nói” được với trời đất, thần linh, những tiền nhân đã khai sơn phá thạch, chống giặc ngoại xâm, lập bản dựng Mường. Chỉ có Mường mới cầu cho trời đất thuận hòa, nhân dân an lành, phát triển và đây cũng là cơ hội để người dân bày tỏ lòng biết ơn tới những bậc tiền bối đã có công lập bản, dựng Mường và các vị anh hùng đã có công chống giặc ngoại xâm; những vị tiền nhân, nhân vật lịch sử được khắc ghi công ơn trong Lễ hội Xên Mường: Lạng Chượng cùng con trai của ông là thủ lĩnh Khun Pe (thế kỷ XIII) – Đó là những người đầu tiên có công khai mở vùng đất Mường Thanh, giữ yên bản Mường; Hoàng Công Chất và tướng Ngải, tướng Khanh (thế kỷ XVIII) là những vị anh hùng đã cùng đồng bào các dân tộc ở Mường Thanh, đánh đuổi giặc Phẻ, giặc Cỏ giải phóng Mường Thanh.

Người Thái quan niệm rằng tháng 9, tháng 10 theo lịch Thái (tương ứng với tháng 3, tháng 4 âm lịch của người Việt) là những tháng đẹp nhất trong năm. Thời gian ấy đất - trời đều linh thiêng, con người và vạn vật đều cảm nhận được sự giao thoa, gần gũi nên cần tổ chức lễ Xên Mường để gửi gắm khát vọng, niềm tin thiêng liêng và sự biết ơn của bà con dân mường với đất, trời; với các bậc tiền bối, với các thủ lĩnh đã có công đấu tranh chống giặc ngoại xâm, khai sơn lập địa dựng bản, dựng mường. Qua đó, cầu mong cho mưa thuận gió hòa; bản mường thái bình, nhân dân an lành no ấm hạnh phúc. Xên Mường chứa đựng những triết lý nhân sinh về văn hóa tín ngưỡng, phong tục tập quán, thể hiện khá rõ nét về đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào dân tộc Thái.

Lễ Xên Mường xưa có quy mô với 4 Chiềng, 7 Đông Xên: Chiềng Chăn là khu vực trung tâm có 4 Đông Xên đó là: Đông Xên Luông Vắng ven (nay là khu vực bản Ta Pố) là nơi thờ chung các thần linh trời - đất, các tướng lĩnh toàn mường; nay thuộc bản Na Púng, phường Thanh Trường, thành phố Điện Biên Phủ, được chọn là địa điểm tổ chức chính của Xên Mường Thanh. Đông Xên Pú Vắng (khu dưới bản Ta Pố) là nơi thờ đồng bào đã bị giặc giết tập thể, lưu giữ chiến công bắt sống tướng giặc là chẩu phạ Tin Tóong thế kỷ 15. Đông Xên Hua Pe (nay là khu bản Pe) là nơi thờ thủ lĩnh Khun Pe - con trai Lạn Chượng. Đông Xên Lạn Chượng (khu đồi A1) là nơi thờ Lạn Chượng– người đầu tiên lập nên Mường Thanh. Khu vực Chiềng Lé là nơi thờ Hoàng Công Chất, tướng Ngải, tướng Khanh và các tướng sỹ của Hoàng Công Chất. Chiềng On (nay là khu vực Noong Luống và Noong Hẹt) là nơi thờ các tướng lĩnh, thủ lĩnh trong vùng. Chiềng Xôm (khu Đông Xên Sam Mứn, có thành Tam Vạn) là nơi thờ thủ lĩnh Khun Mứn – cháu của Lạn Chượng. Lễ hội được tổ chức trong 5 ngày, mở đầu bằng đám rước từ nhà người đứng đầu mường với sự giúp sức của 2 phó mường ra Đông Xên (tức Rừng Thiêng) yết cáo xin tổ chức lễ hội, đóng cọc trụ mường, làm lễ hiến sinh, sau đó tổ chức các hoạt động giao lưu văn hóa, thể thao truyền thống của dân tộc.

 Xét về giá trị lịch sử, văn hóa, di tích “Xên Mường Thanh” là một trong những địa điểm tổ chức lễ hội điển hình mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc, không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng mà còn giáo dục thế hệ trẻ hôm nay và mai sau hiểu đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, lòng biết ơn của thế hệ hôm nay với các bậc tiền bối đã có công chống “ngoại xâm, nội phản” giữ yên bản mường. Nơi trao truyền những tri thức dân gian bản địa, giao lưu văn hóa văn nghệ đối với các dân tộc trên đất Mường Thanh. Di tích “Xên Mường Thanh” nếu được đầu tư, quản lý, khai thác tốt sẽ góp phần không nhỏ cho việc phát triển loại hình du lịch văn hóa tâm linh của địa phương và là nguồn lực để thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế, xã hội, nâng cao đời sống nhân dân.

Đồng chí Lê Văn Quý - Phó Chủ tịch UBND tỉnh trao bằng công nhận di tích lịch sử cấp tỉnh "Xên Mường Thanh" cho thành phố Điện Biên Phủ

Đồng chí Lê Văn Quý – Phó Chủ tịch UBND tỉnh cho biết: Lễ hội Xên Mường Thanh có ý nghĩa quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần, những triết lý nhân sinh về văn hóa tín ngưỡng, phong tục tập quán của người Thái xứ Mường Thanh nói riêng và các dân tộc trong tỉnh nói chung. Vì vậy, việc lưu giữ và bảo tồn lễ hội không chỉ là tiếp nối, phát huy truyền thống văn hóa mà còn là việc làm thiết thực góp phần cổ vũ, khơi dậy lòng tự hào dân tộc trong nhân dân các dân tộc, tích cực tham gia phát huy giá trị văn hóa, phát triển kinh tế - xã hội và cần sớm được đề nghị xem xét cấp bằng xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia./.

Ngọc Thủy