Dienbien.gov.vn - Theo các tài liệu lịch sử: Ngày 20/11/1953 quân Pháp nhảy dù tái chiếm thung lũng Mường Thanh (huyện Điện Biên, tỉnh Lai Châu cũ). Chỉ sau đó vài tuần lễ, thực dân Pháp gom toàn bộ nhân dân lòng chảo vào 4 trại tập trung, trong đó có trại tập trung Noong Nhai...

Di tích Lịch sử Quốc gia hận thù Noong Nhai, xã Thanh Xương, huyện Điện Biên.

Nằm cách trung tâm Mường Thanh hơn 4km về phía Tây Nam, trại tập trung Noong Nhai gồm hơn 3.000 dân, phần lớn là bà con dân tộc Thái, đến từ các xã: Sam Mứn, Thanh An, Noong Hẹt và Thanh Xương. Dưới sự quản lý của đồn Hồng Cúm, thực dân Pháp đã dung túng để bọn tạo lộng, mật thám thả sức cướp bóc và hành hạ nhân dân trong khu tập trung. Hàng ngày, cánh trai tráng khoẻ mạnh bị Pháp dồn đi lính làm bia đỡ đạn thay cho chúng; số đàn ông luống tuổi bị bắt đi xây dựng đồn bốt, chiến lũy; trong trại chỉ còn lại những người già yếu, phụ nữ và trẻ em, sống chen chúc trong những túp lều cỏ tranh lụp xụp và bẩn thỉu. Ngoài việc thường xuyên có lính đi tuần, thỉnh thoảng Pháp còn cho pháo dập xung quanh trại. Mục đích của chúng không chỉ nhằm ngăn chặn đồng bào bỏ trốn, mà còn đề phòng Việt Minh thâm nhập vào trong lãnh đạo nhân dân làm cách mạng.

Dưới sự giám sát chặt chẽ của lính Pháp và đám tay sai tạo bản, bình quân mỗi tháng 2 lần các gia đình được cử người về bản cũ lấy lương thực, thực phẩm vào trại. Thực hiện chính sách “đốt sạch, phá sạch”, Đờcát liên tiếp ra các thông tư, hạ lệnh: “Tất cả những nhà bằng tre gỗ của dân chúng tản cư đều phải phá dỡ, vật liệu cho công binh thu về làm hầm trú ẩn”. Nhưng rồi, những tin tức không lành về cuộc chuyển quân của Việt Minh, khiến Đờcát ngày càng lo sợ. Ngày 20/12/1953, y ra tiếp thông tư số 293/3, nội dung: “Những điều đã nói rõ trong các thông tư 70, 109 và 151, về việc phá dỡ tất cả những nhà tre gỗ và việc chặt hạ tất cả cây cối, nay nhắc lại một cách khẩn thiết và là lần cuối cùng”.

Tuy các trại tập trung chưa có hàng rào vây quanh nhưng thực dân Pháp dựng lên một bộ máy tay sai để quản lý nhân dân rất nghiêm ngặt như: Tổ chức tạo bản, tạo lộng, dân vệ, mật thám... để quản lý, giám sát, kìm kẹp nhân dân. Phần lớn bọn tay sai này Pháp dựng vào số tề ngụy tay sai cũ của Pháp trước đây, nên lúc đầu họ còn trung thành với Pháp, hung hăng với nhân dân. Ngoài bọn tay sai Pháp còn phân công mỗi đơn vị lính địa phương phụ trách một trại tập trung như: Đồn bản Kéo phụ trách trại tập trung Ta Pô, đồn Mường Thanh phụ trách trại Cò Mỵ, đồn Hồng Cúm phụ trách trại Noong Nhai... Hàng ngày đơn vị lính được phân công phụ trách đến nắm lại lịch từng gia đình, ban đêm thì đi tuần tra, giám sát mọi di biến động, ai có khả nghi theo Việt Minh là lập tức bắt trói về đồn giam giữ, đánh đập, xét hỏi và bắt phạt phải lao động đào hầm hào công sự...

Chiều ngày 13/3/1954, quân ta đánh trận mở màn vào Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ. Sau đợt tấn công thứ nhất của Việt Minh, các cứ điểm Him Lam, Độc Lập và Bản Kéo nhanh chóng bị tiêu diệt. Càng về sau những cuộc giao tranh càng ác liệt, quân Pháp lần lượt buộc phải rút chạy khỏi nhiều cứ điểm quan trọng khác. Cho đến cuối tháng 4/1954, phạm vi trận địa mà chúng còn tạm thời kiểm soát, chỉ rộng chừng vài km². Trong cơn tuyệt vọng, thực dân Pháp đã vi phạm điều mà Công ước quốc tế nghiêm cấm - Đó là ném bom vào trại tập trung Noong Nhai - tổng cộng có 444 người dân thường vô tội bị chết, hàng trăm người bị thương, nhiều người tàn phế suốt đời. Lúc đó là 14 giờ ngày 25/4/1954, một ngày đau thương và căm thù trong lịch sử vùng đất Noong Nhai. Thống kê cho thấy:

+ Gia đình ông: Lò Văn Puốn, bản Na Vai, xã Sam Mứn, chết cả bố cả mẹ.

+ Gia đình ông: Lò Văn Hoa, bản Na Vai, xã Sam Mứn chết 5 người.

+ Gia đình ông: Lường Văn Puốn, bản Huổi Cánh, xã Thanh An, có 22 người, chết 21 người, sống sót một mình ông Puốn.

+ Gia đình ông: Lù Văn Yêu, bản Hồng Cúm, xã Thanh An có 19 người, chết 14 người, còn sống sót 5 người.

+ Gia đình ông: Lường Văn É, bản Huổi Cánh, xã Thanh An có 5 người chết hết cả 5 người.

+ Gia đình ông: Lò Văn Inh, bản Hồng Cúm, xã Thanh An, có 6 người chết hết cả 6 người.

+ Gia đình ông: Lường Văn Cu, bản Huổi Cánh, xã Thanh An, có 7 người chết cả 7 người.

 + Chị Lò Thị Phanh lúc đó mới 13 tuổi bị hơn chục vết thương, cụt một chân, nay vẫn còn sống ở bản Him Lam...

Theo ông Lò Văn Chung, Phó Chủ tịch UBND xã Thanh Xương, cho biết: Thực hiện chủ trương giãn dân, năm 1980, bản Noong Nhai được chia thành 2 bản Noong Nhai 1 và Noong Nhai 2; bia tưởng niệm “Hận thù Noong Nhai” được xây dựng trên địa phận bản Noong Nhai 1 hiện nay. Tại thời điểm này bản Noong Nhai 1 có 86 hộ, dân tộc Thái và Kinh, hơn 350 nhân khẩu. Ngày nay bản Noong Nhai 1 nằm cạnh quốc lộ 279 (từ thành phố Điện Biên Phủ lên cửa khẩu Quốc tế Tây Trang), thuộc địa phận xã Thanh Xương, huyện Điện Biên. Sau hơn 6 thập kỷ nỗi đớn đau còn đó, tuy nhiên, dưới sự lãnh đạo toàn diện và sâu sát của Đảng bộ, HĐND và UBND xã, đến nay bản Noong Nhai 1 không còn hộ nào thuộc diện nghèo, bình quân thu nhập khoảng 30 triệu đồng/người/năm. Đặc biệt, bản Noong Nhai 1 luôn giữ vững danh hiệu bản văn hóa, với trên 85% số hộ đạt tiêu chuẩn gia đình văn hóa./.

Tuyết Anh