Dienbien.gov.vn - Với đồng bào dân tộc Thái, Pí (cây sáo) là nhạc cụ kết tinh của tình yêu, là linh hồn trong âm nhạc dân ca, dân vũ, biểu tượng văn hóa tinh thần độc đáo riêng của đồng bào. Cộng đồng người Thái cũng gửi gắm vào loại nhạc cụ này tinh thần lạc quan và những triết lý sống của dân tộc mình.

Theo ông Hom, những người dân tộc biết thổi pí thì nhiều nhưng những người biết làm chúng chỉ đếm trên đầu ngón tay

Pí là một loại nhạc cụ bằng hơi, được làm từ ống giang, ông nứa trên nương, đồi và trong các khu rừng nơi đồng bào Thái thường sinh sống. Ông Quàng Văn Hom - Nghệ nhân sáng tác nhạc cụ Thái, ở bản Na Ten, xã Hua Thanh, huyện Điện Biên 74 năm tuổi đời, ông đã gắn bó với cây pí dân tộc hơn 50 năm nay. Lý giải cho sự gắn bó này, ông bảo tất cả chỉ vì một tình yêu với âm nhạc truyền thống của dân tộc mình. Ông cho biết người Thái có nhiều loại nhạc cụ làm từ ống giang, ông nứa, chỉ riêng sáo, tức pí của người Thái, đã có đến 5 loại như: Pí pặp đơn, pí pặp đôi, pí lắm văn, pí pếu, pí láo nọi, pí láo luông. Mỗi loại pí được sử dụng trong các trường hợp khác nhau và có âm điệu khác nhau. Có pí được các chàng trai dùng như bảo bối để gọi bạn tình, bày tỏ tình cảm lứa đôi (pí pặp đơn, pí pặp đôi, pí lắm văn), có pí dùng để đi săn, thổi gọi thú đến (pí pếu), có pí lại dùng để làm lý, thực hiện các nghi thức tín ngưỡng (pí láo nọi, pí láo luông).

Để làm một cây pí, phải công phu, tỉ mỉ ngay từ lúc lựa chọn, Ông Hom cho biết: Nứa được chặt vào ngày cuối tháng khi mùa thu chuyển sang mùa đông, như vậy nứa mới không bị mọt, nứa chặt vào những ngày khác thì phải luộc nứa lên nhưng âm vang không được chuẩn hay bị trầm.Cây nứa được chọn là những cây có nắng chiếu vào nhiều, thân nứa tròn đều, rồi mang về phơi trong râm cho héo để âm vang của pí được đều và hay. Pí pặp dài khoảng 70 cm thường có 5 lỗ tương đương với 5 hàng âm là: đồ, mi, pha, son, si và khoảng cách giữa các lỗ được tính theo chu vi hình tròn ở đầu ống nứa. Sau khi rùi lỗ xong, làm lam ở phần đầu ống thổi để cài lưỡi gà vào, lưỡi gà là một thanh bằng đồng hoặc bạc được chế tạo thủ công để khi thổi âm thanh phát ra trong hơn. Tiếp đến vót mây chắn buộc vào đầu lam để bảo vệ lưỡi gà, rồi lấy vôi quét vào lam không bị gỉ. Bình thường, sẽ mất khoảng một ngày để hoàn thành chiếc pí.

Ông Hom vót mây chắn  buộc vào đầu lam để bảo vệ lưỡi gà

Vừa giới thiệu về cách chế tác và các loại pí, ông Hom vừa thổi cho chúng tôi nghe giai điệu của từng loại. Nhìn chiếc Pí tương đối đơn sơ, nhưng khi các nghệ nhân cất lên nhịp điệu thì người ta như cảm nhận được sự giao hòa giữa đất trời và vạn vật, ngân rung bay bổng khát vọng một cuộc sống ấm no, hạnh phúc, làm cho tâm hồn con người sáng hơn và thêm tin yêu vào cuộc sống.

Với những chàng trai Thái, pí như người bạn, còn với các cô gái Thái, tiếng pí là âm thanh giúp họ tìm được người trong mộng và qua tiếng pí người nghe có thể cảm nhận được tâm trạng của người thổi đang vui hay buồn. Theo ông, những người dân tộc biết thổi pí thì nhiều nhưng những người biết làm chúng chỉ đếm trên đầu ngón tay. Những loại nhạc cụ mà ông chế tác ra không phải là để kinh doanh làm giàu, mà cốt để thỏa mãn thú đam mê của bản thân về nhạc cụ dân tộc mình. Điều quan trọng hơn là ông đã và đang góp phần vào việc lưu giữ những nét văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Thái để lại.

Tuy nhiên, để góp phần truyền bá thể loại nhạc cụ đặc trưng của dân tộc mình, ông Hom cũng sẵn sàng làm bán cho những người có nhu cầu. Chia sẻ với chúng tôi ông nói: Với mong muốn lớp trẻ sẽ thấy hấp dẫn, chung tay gìn giữ hồn âm nhạc của người Thái, tháng 8/2018, ông cùng các nghệ nhân trong Câu lạc bộ bảo tồn nhạc cụ dân gian dân tộc thái tỉnh mở lớp truyền dạy pí pặp, đàn tính tẩu, dân ca dân vũ cho các đối tượng có độ tuổi từ 18 – 50 tuổi theo học miễn phí tại nhà văn hóa bản ten B – xã Thanh Xương – huyện Điện Biên tham gia học tập.

Ngoài Pí pặp, đàn môi cũng là một nhạc cụ dân gian để gọi người yêu của các chàng trai thái

Cuộc sống hiện đại đi kèm với những đổi thay nhưng với những nét độc đáo của mình, những âm vang say sưa của tiếng Pí, đàn môi, tính tẩu, … có lẽ vẫn sẽ còn ngân nga gắn bó với những người Thái, nơi vùng cao Điện Biên như một phần không thể thiếu, góp phần tạo nên vẻ đẹp của âm nhạc dân gian dân tộc Thái. Đó là một trong các giá trị truyền thống cần gìn giữ./.

Ngọc Thủy