Điện Biên không chỉ là mảnh đất của lịch sử, của các kỳ quan thiên nhiên, những huyền tích đậm chất thơ mà Điện Biên còn là miền đất của những lễ hội dân gian vô cùng phong phú, độc đáo. Những lễ hội này chứa đựng và thể hiện bản sắc văn hóa của các tộc người sinh sống trên mảnh đất này. Lễ Tết cơm mới của người Cống là một trong các lễ tiêu biểu đó.

Người Cống sinh sống chủ yếu bằng nghề nông nghiệp nương rẫy. Trong một năm, họ tổ chức nhiều nghi thức cúng lễ liên quan đến lĩnh vực này. Tết cơm mới là lễ hội lớn trong năm của họ. Đồng bào quan niệm từ khi phát nương, chọc lỗ, gieo hạt, họ đã nhận được sự giúp đỡ của ma lúa, linh hồn tổ tiên, ma rừng nên khi thu hoạch lúa họ phải làm lễ xin phép. Đồng thời, đây cũng là dịp để người Cống dâng lễ vật tạ ơn các thế lực siêu nhiên.      

Thời gian tổ chức lễ Cơm mới thường được tiến hành vào khoảng tháng 8 âm lịch. Khi những bông lúa trên nương đã bắt đầu uốn câu, hạt thóc ngả màu vàng tươi là dấu hiệu mùa thu hoạch lúa nương đang đến gần, người Cống náo nức chuẩn bị tổ chức tết cơm mới.

Lễ vật để dâng cúng trong lễ cơm mới bao gồm rất nhiều thứ, trong đó cơm cốm là lễ vật đặc biệt, không thể thiếu. Ngoài ra nó còn là món quà biếu đầy ý nghĩa cho bố mẹ họ hàng nhân dịp tết cơm mới. Theo phong tục truyền thống, bà chủ dòng họ là người phải làm cốm để dâng cúng. Ngày nay, quan niệm này đã đổi mới, tất cả những người phụ nữ đều có thể làm việc này kể cả các cô gái chưa có chồng.   

Lễ cơm mới của người Cống thường diễn ra trong hai ngày: ngày thứ nhất cúng mời tổ tiên, thần linh về nhận lễ lúa mới. Khi xưa, địa điểm cúng cơm mới thường được tổ chức ở gốc cây trên rừng cạnh bản. Ngày nay, địa điểm cúng thường là nhà của chủ dòng họ. Trước khi bắt đầu lễ cúng, ông chủ dòng họ buộc ta leo lên phía trên các cửa ra vào nhà. Khác với người Thái, ta leo của người Cống không đan hình mắt cáo mà được làm từ ba chiếc lạt đan vào với nhau. Mỗi chiếc được buộc thắt ở hai đầu với ý niệm những nút buộc này sẽ trói chân ma dữ ở lại ngoài cửa, không cho nó vào nhà; đồng thời buộc vía những người trong nhà, để vía của họ ở lại với thể xác, giúp cho cơ thể khỏe mạnh, không bị ốm đau.

Lễ vật trong tết cơm mới bao gồm thịt sóc, chuột, cá, quả dưa, bí, khoai sọ, mía… tất cả được sắp theo đôi. Người Cống cho rằng ma tổ tiên chỉ nhận đồ lễ có số chẵn chứ không nhận số lẻ. Ngoài ra, khi cúng cơm mới, người Cống còn để những dụng cụ lao động như: lưỡi dao, lưỡi thuổng lên một chiếc mẹt và rắc chấu cốm lên trên, với quan niệm, những vật dụng này đã giúp con người phát nương, cuốc rẫy nên khi con người thu lúa nó cũng phải được chia phần.

Giờ cúng cơm mới thường được bắt đầu từ 4 giờ chiều. Theo các cụ già người Cống đây là giờ mà tổ tiên có thể về nhà nhận lễ cơm mới. Ông chủ dòng họ ngồi bên cạnh mâm lễ vật, khấn mời ma tổ tiên về ăn lúa mới: Lúa trên nương đã chín vàng, quả dưa đã to, cây mía đã ngọt, đã đến mùa thu hoạch, chúng tôi làm lễ cơm mới mời tổ tiên về nhận lễ vật và xin phép cho mọi người thu hoạch lúa và cây trồng trên nương. Mong tổ tiên phù hộ để thu hoạch được nhiều lúa, con người khỏe mạnh, không ốm đau. Cúng xong, ông cầm con gà lên dùng dao cắt tiết, rồi bôi một chút máu lên cây tre với ý niệm mời ma tổ tiên ăn. Sau đó ông cúi người vít cần rượu mời tổ tiên uống.

Bên cạnh việc cúng tổ tiên, ma lúa, người Cống còn có nghi thức cúng gọi hồn và cầu sức khỏe cho những đứa trẻ trong nhà nhân dịp tết cơm mới. Truyện cổ người Cống kể rằng, khi xưa đói nghèo, làm không đủ ăn. Những ngày giáp hạt đói kém, người Cống phải đem con cháu gửi cho lũ chuột trong rừng nuôi hộ. Khi đã có lúa mới, họ làm lí để gọi hồn những đứa trẻ này về nhà ăn lúa mới và dụ chúng ở lại với gia đình không bỏ vào rừng nữa. Những vật cúng đều mang ý nghĩa rất độc đáo. Bát gạo cốm và quả trứng có ý nghĩa mùa màng đã về, có gạo ăn, lại có cả trứng, mong hồn của trẻ ở lại với bố mẹ, không vào rừng nữa; chiếc vòng bạc và sợi chỉ để buộc giữ hồn của trẻ; túi tiền để trả công cho chuột đã nuôi dưỡng con của họ.    

Nghi thức cúng gọi hồn và cầu sức khỏe cho con cái trong gia đình

Chủ họ khấn dụ hồn trẻ nhỏ về nhà ăn cơm mới. Ông dùng dao cắt tiết con gà và lấy máu bôi vào trán từng đứa trẻ, để đánh dấu, giữ hồn ở lại rồi ông vê xôi cốm thành những viên nhỏ, dính lên đỉnh đầu chúng, với ý niệm cho hồn ngự trị trên đỉnh đầu ăn. Sau đó, ông buộc chỉ vào cổ tay cầu cho trẻ khỏe mạnh, thông minh, chóng lớn.

Ngày thứ hai chủ yếu là ngày vui liên hoan cộng đồng, gia đình. Người Cống có tục tết cơm mới, họ sẽ đến từng gia đình trong bản để thăm hỏi. Các gia đình dù nghèo hay giầu đều mổ lợn hoặc gà, vịt để ăn mừng. Mâm cơm liên hoan ngày cơm mới có thể ít thịt, thiếu cá, nhưng nhà nào cũng phải có xôi cốm và các loại quả, rượu, măng để mời khách. Sau những ngày đi nương, đi rừng miệt mài kiếm sống, tết cơm mới là dịp họ gặp nhau để tâm sự, trò chuyện. Cuộc liên hoan thường kéo dài hết cả ngày thứ hai, đến xế chiều dường như men rượu đã ngấm, họ gõ chiêng, chụm chọe, hát múa tưng bừng. Theo lí của người Cống, các cụ bà phải múa trước để mở màn cho cuộc liên hoan văn nghệ, sau đó con cháu mới được múa theo. Bà chủ dòng họ vung gạo vào những người đang múa với ý niệm cầu may mắn. Điệu múa trong ngày cơm mới diễn ra tuy đơn sơ nhưng nồng hậu ấm áp. Động tác múa của nữ giới uốn lượn mềm mại, uyển chuyển; động tác múa của nam giới mạnh mẽ, dứt khoát. Mọi người đến xem hò reo, cổ vũ náo nhiệt, khiến không khí của ngày hội thêm tưng bừng.

Sau lễ cơm mới, người Cống yên tâm, tin tưởng, vui vẻ bước vào những ngày thu hoạch lúa bận rộn miệt mài.

Trung tâm Văn hóa tỉnh